04.08.2011 10:34:13 / birgirrafnfridriksson

Hvað viltu fá út úr myndinni?

Hvað viljum við út úr málverki samtímans?

Maður greinir amk tvær alvöru afstöður. Sú fyrri er afar hugræn, þess vegna vill hún að verkin séu í anda einhvers concepts, að það sé "skiljanlegur þráður eða punktur sem setja megi í orðrænt samhengi við (helst) samfélagsleg átakamál líðandi stundar". Það er í raun erfitt að útskýra viðhorf með orðum. En þetta viðhorf felur í sér væntingar, sem geta verið svo óvinveittar að þær gera harðneskjulega kröfu um þetta frásagnarsamhengi og að það komi fram í verkinu. Vitanlega mun verkið (að öllum líkindum) virka sem torræð gáta fyrir leikmanninn, sem vantar sögulegan og listrænt séð þekkingarlegan bakgrunn til að geta tekið virkari þátt í þess háttar verkum. Og lykill í þessari tegund (ef tegund má kalla, því að við erum að ræða viðhorf fólks og þær kröfur sem fylgja - viljandi eða óviljandi) er einmitt það sem tengja má "tíma og sögu" þekkingu. Nautn áhorfandans við verkið, nautnin í upplifun hans af því og þátttöku í því, tengist einmitt einskonar gátuleik. Þessi "aha" tilfinning sem maður fær en hér er hún að vökva og rækta sjálfsánægju. Ánægju yfir því að vita, yfir því að þekkja. Mannvitið fær á sig trúðanef og við tölum um í framhaldinu um mannvitsbrekkur. Kemur daunn af neikvæðri nýtingu vitsins. Það sem verkið býður viðkomandi verður á 90% á forsendum viðtakandans, sem sáttur við sig og sitt eigið vit og þekkingu gengur líkt og sigurvegari frá upplifunarvellinum. Það er engu líkar en að það sem hann las í síðustu viku hafi hann séð "akkúrat" í þessu verki! Ótrúlegt, ha!? Þegar allt kemur til alls þá er eins og hann hafi ekki séð verkið. Hann hafi ekki náð að komast út úr eigin hugarheimi, út fyrir eigin þægindaramma og hugmyndir. Hann dvaldi því áfram í huga sér, með sjálfum sér, staðfestandi í upplifun sinni sjálfan sig. Og sjálfsánægjan augljós. Hann þarf ekkert að koma aftur og upplifa þetta, því hann "hefur skilið" það sem er að skilja hér... ee wrong!

Myndlist tekur tíma. Líkt og tónlist - eða vissar góðbókmenntir - tekur tíma að þekkja það sem sýnt er og sést. Fimmta hlustun á sama lag er ekki eins og sú fyrsta. Maður veit lítið eftir fyrstu hlustun, þrátt fyrir að maður geti sagts hafa "heyrt þetta lag". Það virkar í engu öðruvísi með myndir og myndlist. Concept listin á góðu gengi að fagna vegna þessa að hún uppfyllir ákveðin skilyrði samfélagsins um skyndineyslu, líkt og skyndibitafæðamenningin hafi náð myndlistarvæntingum. Fólk fer (þe þeir sem þá fara) einu sinni á sýningu. Það vill fara með eitthvað heim, getað ropað amk eftir inntökuna, ropað upp því að það hafi skilið eitthvað. Þó er það að skilja ekkert eitt, né einfalt eins og já eða nei. Hvað kveikir þessi mynd í þér? Hvernig líður þér með það? Hvaða viðhorf þín heldur þú að tengist því að upp komi þessi tilfinning vegna upplifunar þinnar á verkinu? Hvað finnst þér ljótt og fallegt? Er eitthvað sem er í sjálfu sér ljótt án þess að maður standi hjá fellandi inn í sjálfum sér (með- eða ómeðvitað) viðhorfsdóm um fegurðargildi? Við erum svo föst í farinu, hugarfarinu að við þurfum að koma aftur og aftur og aftur til þess sama og spegla okkur. Bara það eitt að dagsformið var eitthvað undarlegt...
Myndlist tekur tíma, ef hún á að gefa þér það sem hún getur gefið. En við þurfum að leyfa henni að gefa okkur sig, þ.e. gefa henni tíma og færi á því að gefa. Myndlist er ekki skyndibitafæði.

Hin alvöruleiðin sem ég greini hér frá er sú sem að snýr sér að því að vera. Hún er í sjálfu sér vænting til einhvers nýs, afstæð og tilbúin í spennu og átök. Opin fyrir kaós og allskonar óreiðu, líkt og þeir sem svona sækja í myndlistina hafi í sjálfum sér tilfinningu fyrir djúpstæðri ró kosmos og vilji því hreyfa við hlutunum. Þetta er vænting, vitund og vilji sem þarf ekki útskýringar liðinna alda, þarf ekki að vita alla myndlistarhefðina og söguna, heldur vill sækja sér speglun tilverunnar nú og hér. Jafnvel vísi að nýjungum, nýjum spennandi hugmyndum sem þurfa jafnvel ekkert að hafa með eitthvað samfélagslegt að gera (þó að sjálf athöfnin og hvernig borið er sig að hlutum sé alltaf samfélagslegt hvernig sem á það er horft, t.d. sem fyrirmynd). Hér er ekki verið að segja hvað verkið á að segja mér. Hér er verið að reyna á hlustirnar, reyna á ímyndunaraflið, reyna á veruna og hvað (jafnvel ósköp) venjulegir hlutir geta vakið í manni.

Eins og gefur að skilja er þessi leið líka ákveðin sjálfsánægju hvöt. En þó styrkjandi og síðast leiðinleg eða þung. Hér er mikill kraftur, frumkraftur sem virðist sækja orku sína einmitt í þetta eilífðarNÚ. Öll merking og þýðing lífsins felst jú í athöfninni sem er núna og ekki á eftir eða bráðum. Því hefur þessi leið eða viðhorfssýn til lista verið kennd við skrokkinn, holdið, kjötið; að þýðingu sé að finna einfaldlega í sjálfu því að vera holdleg vera (hin holdlega vera mannsins sem líf hans byggist á).

Það sem er svolítið einkennilegt við báðar þessar leiðir er hversu ofstækisfullar þær virðast vera í garð hvorar annarar. Núið og sagan (þá-framtíðin) eiga í stríði. Það er líkt og einhvers konar uppgjörs sé að vænta, amk láta þessar broddfylkingar sér lítt lynda með hvorri annari. Það er rof milli hins holdlega og hugræna. Hugur leitar annað en í holdið og holdið verður veikara fyrir vikið. En um leið hugurinn því hann byggir á holdinu. Eins gæti maður talað um að núið væri ekki eins eilíft (eða eilíft yfirleitt) nema af því að fortíð og framtíð hugans eru til. En þó skildum við aldrei snúa hlutunum á haus (eins og við höfum þegar gert) og halda að núið byggi á huganum; að nútíðin, tilveran í núinu, sé afleiðing þess að finna fortíð-framtíð (einmitt núna). Eða erum við að njóta augnabliksins (hálf drukknandi í sögu og kröfum og væntingum sem tengjast fortíð og framtíð)?

Hugur fer ekki með hönd, með verki og verkið virkar tilviljunarkennt og órólegt og stefnulaust. Umbrotartímar eiga sér myndir. Gefum þeim gaum. Gefum þeim tíma og speglum okkur aftur og aftur og aftur. Hafið þið ekki á tilfinningunni að við stöndum á vegamótum og að við ættum að gefa okkur tíma til að átta okkur hvert skal halda. Því þessi asi og hasar sem étur ekki bara upp tíma, heldur gerir alla stressaða og taugaveiklaða svo að fólk má ekki lengur gefa sér tíma til að finna friðinn og staðinn sem alltaf er best að ganga út frá. Hvert sem maður velur síðan að ganga.

Hvað viljum við sjá byggir á því hvernig við viljum sjá. Og hvað viljum við þá í alvörunni sjá?

» 0 hafa sagt sína skoðun

03.08.2011 13:11:27 / birgirrafnfridriksson

Kvennvera og karlvera og ofríki þeirra

Það hefur verið mikið ritað um hið karllæga og hið kvennlæga. Samt tel ég að flestir séu mér sammála um að menn, bæði konur og karlar, séu bæði kvennlæg og karllæg. Þ.e. konur eru bæði karlar og konur og það sama má segja um karlpeninginn. Erfðafræðin (og líffræðin, já svo mikið er víst) vitnar svo glettilega vísindalega um þetta. Við köllum það þar x og y; konur þá aðeins meira y og karlar aðeins meira x (ef ég man rétt). Þetta þarf að segja aftur: Konur eru aðeins meira y! Segir það ekki alla söguna?

Ég var að velta fyrir mér þessari þróun í samfélagsmyndinni, reyndar sem rýmisfyrirbæri að konur hafi rutt sér mikið til rúms undangengin 30-40 ár. Inn í hvaða rúm ruddu þær sér? Einfaldast væri að kalla það rými "karl-dóminerað". Og svona vitnum við í það á einfaldaðan máta. En hvert er það rými? Var það ekki meira samfélagslegt rými? Þar sem karlinn var sækjandi "út", fyrirvinnan (já eða aðalfyrirvinna heimilisins), höfuð fjölskyldunnar út á við, andlitið sem var hrækt í ef virkilega út af bar og miður fór. Hans hlutverk var skýrar afmarkað en í dag. Hans var ábyrgðin áþreifanlegri en í dag. Hans var að axla ábyrgðina með skeleggri ákvarðanatöku og standa með sjálfum sér í slíkum rekstri. En til að gera slíkt þarf princíp. Menn þurftu að vera meiri princíp manneskjur hér áður, því án princippa rak á reiðanum og þá er ekki hægt að tala um að maður taki ákvörðun. Princip þýðir (og er) stefna (þegar þá hún er og ekki bara í orðanna hljóðan). Stefna gefst manni þegar vitað hvert er hvert skal halda. En það veit maður vegna þess að hann veit hvað hann ætlar ekki að vera (og þess vegna hvað hann ætlar ekki að gera). Maður veit jú ekki framtíðina og þannig ekki hvað skal (eða þarf að gera eða býðst að) gera í henni. Stefna eða princip er þannig ljós fram á veginn, sem mun leiða mann til baka til manns sjálfs og þess stefnumótandi viðhorfs er stikaði (og stikar etv) áfram veginn.

Konur ruddu sér til rúms: inn í karl rýmið. Burt séð frá dómum um gott eða slæmt þá er þetta reyndin. Ég sé fyrir mér sal sem áður var eyrnamerktur körlum. Þar inni var mannakliður, digurbarkalegur karlarómur. Menn voru nokkuð sammála um siðferðisreglurnar þarna inni enda mótaðar í aldanna rás. Lífið var bara svona og menn svo sem sáttir við það. En ekki konur. Þá berst mönnum skyndilega skringileg rödd til eyrna. Rödd sem átti ekki heima í þessu rými og hvorki hefð né venja fyrir því. Hjárómur. Rómur sem fyllti rýmið undarlega nýjum söng og frásögnin því ný. Því oft er ekki innihaldið sem er málið, heldur hver gerir og hvernig. Ég er að tala um áferð (eða stíl, ef menn skilja það betur). Salurinn breyttist við þetta og fékk annars konar áferð. Hlutirnir og málin, sem áður voru rædd á vissan máta og menn sáttir við það, voru nú rædd á máta sem var framandlegur. Dálítið tilfinninganæmur, kryddaður með persónulegu eiginleikaefni, umhyggjusamur fram úr hófi og skreytt með hugrekki hinna framsæknu. Mótmæli manna dugðu skammt. Samstaðan var ekki skömmtuð í desilítrum í y-samsætum. Nýtt afl, ný sýn sem boðaði nýjan veruhátt. Og hvað þýðir það fyrir raunveruleikann. Jú, það þýðir hvorki meira né minna að hann varð annar eftir. Nýr veruháttur (þetta "hvernig" hlutir eru sagðir, gerðir og skynjaðir osfrv) er boðorð nýs raunveruleika. Það sem áður mátti varð bannað (hvernig, enn og aftur). Og við erum enn að breytast, svolítið "lost" eins og er, en stödd í miðjum (og gríðarlega spennandi) breytingarfasanum.

Ofríki? Er það sem koma skal? Mun ofríki eins verða uppi á breytingarteningnum? Ofríki hins kvennlæga getur til að mynda falist í móðursýki. Móðursýki, sem er t.d. of-áhyggjur og fær þá andlit ofstýringar og einnig bókstafstrú á regluna og verklagið (t.d. svo FYLLSTA öryggis sé gætt). Þessarar menningar gætir sterklega í dag. Andlit eins ofríkisins. Og þá er ég ekki að beina spjótum sérstaklega að konum. Karlar eru líka konur. Og maður sér hvernig stór þorri karlmanna í samfélaginu hefur "gefið eftir" og veitt konum meira svigrúm. En þeir sem að neita því sjá sér leik á borði: Sigra heiminn vía eignarhlutamenningu viðskiptaheimsins. Því þangað vilja karlar síður hleypa inn konunum því þá gætu fyrirtækin "óvart" orðið meira samfélagslega umhyggjusamari (en ekki bara gróðamaskínur fyrir hluthafa). Þar kemur nefninlega að ofríki his karllæga. Andlit þess er enn veiðimaðurinn sem fer út og veiðir bráð og drepur. Nema nú er það ekki til að færa björg í (samfélags)bú, heldur til að svala drápseðlinu. Raunar til að viðhalda því - viðhalda því viðhorfi sem okkur nú til dags er tamt að kalla svo skemmtilegu nafni: Græðgi. Prófið að segja orðið, skrolla á "errinu" og lengja blásandi "eðið". Framsagan segir tilfinningu sem karleðli nútímasamfélagsins hefur heftað sig við, ímyndar sér að karleðli=græðgi og segist ekki muna sig öðruvísi. Lengi hafa menn farið með aðra menn sem tölur á blaði. Byggðalög lögð niður vegna ábataskorts (að sögn) og hagnýtissjónarmiða. Bara 250 manna byggðarlag í viðurværisuppnámi. Hvað er það í heimi uþb 7 milljarða manna (eða erum við orðin fleiri?). Auglýsingasálfræðin og propagandamaskínur vita allt um þetta. Þess vegna er auðveldara að greina frá einhverju slæmu þegar margir eiga í hlut en þegar einhver einn (eða örfáir) eiga í hlut. Almenningur rúmar ekki að persónugera margmennið en leikur sér aftur á móti að sjá sjálfann sig í einum eða tveimur.

Það ríkir ákveðin tegund upplausnar í dag. Myndin sem við sjáum er svolítið principlaus, og því skiljanlega egócentrísk, þar sem fólk er að leita að fótfestu. En því að leita langt yfir skammt. Því ekki að staldra við og horfa inná við, í okkur sjálf og spyrja hvern djöfulinn við eiginlega viljum, í stað þess að horfa ævinlega langt út í heim eftir einhverjum fyrirmyndum; fyrirmyndum sem að eiga heima annarsstaðar, sem er jafnvel búið að stílisera, púðra og photoshjoppa... en í grunnin: eru ekki það sem við erum hér á þessum stað á þessari stund. Er ekki dálítið geðsjúkt að hafa Bandaríkjamann, Breta, Araba, Kínverja eða hvaðan hann þá er, að fyrirmynd Íslendinga? Geðsýkin þá sú að vilja ekki vera við sjálf, á þeim stað sem við búum á, í því landi sem hýsir okkur, en ekki Grænland, Mongólía eða Ítalía.

"Karlar" skuli rísa upp úr tilfinningafirrunni og vita að þeir eru annað og meira en græðgin. Og "konur" sjá að framhaldið felst ekki í bókstafslegri öryggisstefnu sem útrýmir áhættu og þannig þekkja í sjálfum sér lífs-spennuna. Og saman getum við fært ró í rýmið, þaðan sem allar góðar stefnumótandi ákvarðanir sækja lífsvatn sitt.

» 0 hafa sagt sína skoðun

13.07.2011 02:50:49 / birgirrafnfridriksson

Háhýsin gera himininn fjarlægari

Staður og stund. Slíkt kallast upplifun hjá mannkyninu, burt séð frá því hvað upplifast. Upplifunin er af einhverju og þetta eitthvað kallast innihald slíkrar upplifunar eða hið upplifaða. Hið upplifaða breytir því ekki að við getum greint miðil, form, sem vía sjálfan sig einmitt fæðir okkur ýmiskonar upplifuð fyrirbæri. Þessi miðill, þessi nokkurs konar ... já í raun framkvæmdarvél af óræðari taginu, er svo magnaður að maður getur auðveldlega gleymt sér í upplifuninni og orðið næstum því eitt með innihaldinu. Sumir segja að ekkert annað sé til nema þetta innihald upplifunar þeirra, enginn miðill sem miðlar upplifunum, bara innihald. En eins og orðið hljómar á íslensku er eitthvað sem "heldur inni", eitthvað sem heldur í þessari ákveðnu upplifun akkúrat þessu inni en ekki einhverju öðru. Á ensku er innihald content. Forskeytið "con" ber ævinlega með sér þýðinguna "með" eða "sam-" eitthvað.

Innihöld. Innihaldinn. Innihaldið. Síðan menn áttuðu sig á því að það er eitthvað sem hefur form og annað sem er innihald (og deila menn enn um hvort innihald sé til eða bara form sem fá "myndir innihalds", en samt

hafa menn skift sér í fylkingar. Menn mynduðu lið. Það er alltaf gott að tilheyra liði, sérstaklega ef það veitir manni ákveðinn andstæðing. Andstæðingurinn, myndin sem að menn þá spegla sig í og bera sig saman við til að mæla manndóm sinn og fleira, manngerpin sem mega ekki hafa betur, verður til fyrirmyndar. Söguleg staðreynd sem sífelldar nýjar myndir fá á sig nú til dags í viðtækjunum. Þ.e.a.s. tækjunum sem erum við. Og við lepjum upp innihaldið og lítt heilavirk endurtökum leikinn. Gerum leikinn aftur og aftur og aftur. Gerumst innihaldin, innihöld með vananum. Maður fjarlægist hugmyndina um formið, um miðilinn sem mótar innihöldin. Sjónvarpsöld er að vissu leiti tími innihalds. Þá bæði bókstaflega sem og hvað varðar upplifanir okkar. Allt um kring eru fyrirmyndirnar, andstæðingarnir sem maður speglar sig í og með. Innihöld eða tangarhöld.

Rými og rúm. Buzz orð samtímans. Hugur manna er upptekinn af þessu fyrirbæri og oftar en ekki sett í samhengi við tíma: tími og rúm. Vinkona mín sagði mér um daginn frá konu sem upplifði há hús þannig að þau gerðu himininn fjarlægann henni. Standi maður á jörðu niðri hjá háum húsum upplifir maður himininn sem væri hann lengra í burtu en þegar engin há hús "ýta" honum svoleiðis uppá við. Það laust niður í hausinn á mér gotnesku katedralarnir og markmið manna þess tíma. Hvers tíma? Það var tíminn fyrir Endurreisnina. Gotnesku katedralarnir eru háreystir, mjórri og þannig tígulegri en áður þekktist í byggingarsögunni, skreyttir litríkt glerjuðum gluggum. Í listasögunni er oft talað um að menn þess tíma vildu reisa Guði háa minnisvarða. Þeir vildu gera opinbert hið himinnháa Guðshús á jörðu niðri. Fáir gera sér grein fyrir því hvernig vinnan við slíkar byggingar fór fram. Þar var engin verkstjóri, sem stýrði verkinu eftir bláteiknaðri forskrift. Menn reistu húsin saman þar sem hver og einn handverksmaður (sem var listamaður á sínu sviði, en ekki má kalla þá listamenn hér þar sem að "listamaðurinn" sem slíkur verður ekki til fyrr en aðeins síðar í sögunni) réði sínu verki. Meira að segja herra Bauhaus-skólastjóri Þýskalands, Walter Grophius, hafði þetta vinnuskipulag að fyrirmynd þegar hann ákvað fyrirkomulagið milli kennara og nema Bauhaus skólans. Þar áttu allir að vera á sama plani, meistarar og sveinar og allir að læra af öllum. Eða allir að kenna öllum.

Upp risu glæstar kirkjur, katedralar sem laða túrista að sér í dag eins og mykjan gerir við flugurnar. En hvað gerðist? Hvernig breytti þessi háleita sýn upplifun manna? Háhýsin ýta himninum ofar. Það skapaðist með öðrum "nýtt" rými (ég segi "nýtt" í gæsalöppum, því rýmið hefur alltaf verið þar þó menn hafi ekki haft hæfni til að skynja það og sig í því), sem reyndar hlítur að hafa upplifast sem tómarúm til að byrja með. Ögrunin hefur verið gígantísk. Maðurinn, sem áður var hokinn af þunga himinsins reisti sig við og sá að hér (á jörðu) væri miklu meira rými fyrir "manninn" en áður hafði verið haldið fram. Það glitti í nýja vídd, nýtt rými, aukið rúm sem að maðurinn fann á sér en hafði ekki fundið fyrr. Há-risan varð tilfinningabólgið kall að innan. Nokkurs konar rúmfræðilegt háreysti. Tómið var augljóst í og með háum byggingunum. Menn voru langt frá því að upplifa einhlíta hagnýtistilfinningu fyrir rýminu. Nú var tími til kominn að skoða sig um því að Guðsríkið, himininn sjálfur, hafði færst á dramatískan máta ofar... uppá himininn. Og hverra verk var það? Jú mannanna! Djörfustu menn sáu í hendi sér Guðdóminn hopa frá hildarleik mannkynsins. Aðrir eldhugar sem upplifðu þetta nýja rými sáu það fyrir tilstilli Guðdómlegs innsæis. Gildir einu, því viðtók einn gróskumesti tími sögunnar: Endurreisnartíminn. En sá tími... ég meina sú tegund af upplifun hefði varla getað átt sér stað og stund - og þannig orðið að heilu tímabili í sögunni ... takið eftir: "bil milli ólíkra tíma" = einkennandi upplifunartími af rúmi eða það sem kallast "momentum" - nema ef undanfarinn hefði verið háreist hús.

Háhýsin ýta himninum frá jörðinni. Og hvað með það? Jú mannrýmið eykst. Það þýðir að menn öðlast aukið rými til að vera. Og um leið virðast guðirnir fjarlægjast. Gömul tilhneiging manna er trúin. Eða er það eðlishvöt? Hvað um það, nú trúa menn á vísindin sem að markvisst hafa reynt undangengin 500 ár að útrýma trú á goðsagnir og bábiljur (eins og þeir hermenn kalla það). Vísindin hafa starfað í nafni mannsins, ekki bara sýnt okkur fram á að þau virki (og hvað virkar) heldur líka beðið okkur um trú okkar og traust á starfsemina. Vísindin eru háleit. En þau eru líka praktísk og lygilegar tækniuppgötvanir hafa átt sér stað. Hugsið ykkur bara að uppgötva rafmagn svo og ljósaperu. Eitt árið sátum við í myrkri, við lýsislampa eða kertaljós. Næsta ár kveiktum við á perunni! Og það er einmitt loforð vísindanna: við kveikjum á perum mannkyns. Reyndar - og þá meina ég að reynslan sýni - er það sem að hæst glymur í eyrum manns í dag að með viti þarf að fylgja ábyrgð. Ekki bara ábyrgðartilfinning, sem svo er brotin á bak aftur fyrir sakir einskærrar forvitni og eldmóðs, heldur taumhald manna. Ábyrgðartilfinning er ekki annað en veikburða sektarkennd manns sem að sér sjálfan sig fyrir sér að gera eitthvað sem ekki ætti að gera. Taumhald er að stíga meðvitaður skrefið áfram í óvissuna en þó verandi sér fullvitandi fyrir hvað maður stendur. Í aðstæðunum, í óvissuförinni reynir á hver þú ert og á hverju þú stendur þegar á móti (sem getur svo sannarlega dulbúið sig sem lúxussætur meðbyr) blæs. Ég er nefnilega ekki að segja að mönnum beri að leggjast í kör, sitja heima og hætta allri forvitni. Ég er að segja að það rými sem að mönnum var veitt hafa menn fyllt af þeim sjálfum og gleymt að bara uppgötvunin á nýja rýminu hefði ekki verið möguleg nema að blæjunni sem að hafði hulið þetta rými um aldir hefði ekki verið svipt burt. EUREKA! Og sjá... menn sáu "nýtt" rými!

Í dag trúum við á vísindin, rökræðuna, rannsóknina. Við trúum á mannvíddina, mannrýmið sem heldur himninum (og þar með Guðdómnum) frá sér, á meðan hann reynir að hugsa skjaldbökuna sem heldur uppi þessum fíla heimi mannanna. Menn hafa dvalið lengi í þessu rými, svo lengi að menn trúa því margir hverjir að þeir séu guðir sjálfir (án þess þó að sjá aðra menn sem guðdómlega). Sjálfur Guð, Veran, Verandinn eða hvað menn kalla það, það er svo "langt" frá mönnum því ekki bara hafa menn sjónauka sem sjá óravíddir út í geiminn heldur hafa líka liðið svo mörg ár síðan staða mannsins í rýminu var endurreist. Þetta rýmisfræ sem kviknaði augljóslega sem gotneskir katedralar, hefur vaxið svoleiðis að um langt skeið hefur sólin verið í hjarta mannsins. Solen er rykket indenfor mennesket for længst. En ekki Guð. Hann býr víst enn á himnum og himininn... tja er það ekki sólkerfi á hjara veraldar. En við trúum enn. Old habits die hard. Við trúum "BARASTA" á okkur sjálf, því við græjum okkur sjálf.

Rúmfræði er ekki bara stærðfræðinganna. Rými er upplifun okkar á þeim stað og á þeirri stund sem að við erum á. Við höfum áhrif á rýmið, sýnum okkur öðrum á vissan máta og upplifum t.d. út frá stressi. Stress minnkar rými, dregur úr eða gerir marga hluti þokukennda á meðan að einn eða fáir hlutir virðast einu hlutir alheimsins. Og þess vegna skipta þeir alvöruþrungið gríðalega veigaþungu máli. Þyngdin togar í og vökvar íþyngjandi stresstilfinninguna. Hræðslan. Hræddur við eitthvað sem mun verða, eða fullur af sekt yfir því sem var einhvern tíma. Jafnvel reiður eða bitur. Sumir læra að dvelja í og notfæra sér geðshræringuna. Aðrir fuðra upp og veikjast. Einkennilegt hve augnablikið núna er á undanhaldi. Við flýjum fram eða aftur, höldum dauðahaldi í tíma og sögu, en núna og það rými sem allt okkar byggir á, hvernig á það aftur að upplifast? Er það ekki einkenni okkar tímabils, grunnrýmiskenndin sem að einkennir hvern tíma sögunnar fyrir sig, hver er sú rýmiskennd okkar tíma? Vissulega er tíðarandi. Það er grunnrýmiskenndin. Spyrja mætti þó hvort það eru menn sem byggja sína eigin múra sem svo byrgja þeim hinum sömu sýnina eða er málið í höndum drottins: að Drottnarinn stýri blæjunum. Hver segir að Drottnarinn geti ekki tekið sér mannsmynd og drottnað yfir blæjunum þannig (að Veran sé langt frá er leiðinleg umræða sem við sleppum hér).

Í hvaða rými erum við stödd? Hvað einkennir okkur og veru okkar í rýminu? Eitt aðaleinkennið er einstaklingshyggjan og hitt aðaleinkennið á sama peningi er rótleysið sem að fylgir því að vera svo einstakur að konungsblóðið virðist bara renna í mínum æðum en ekki annarra manna. Rúmið sem þetta á sér stað í er mannvídd, þ.e. óvéfengjanleg trú á því að hugsun manna leysi vanda manna og ekkert annað. Þessi trú er svo sterk að jafnvel í heimspekinni, sem ávallt bar merki alkemíunnar hér áður fyrr og gerði þar með heimspeki ekki að fagi heldur að þversagnarkenndu almennu einstaklings framtaki, hefur mönnum með ströngu akademísku nefi tekist að vísa tilfinningunum burt úr hugsanaheiminum og yfir til sálfræðifagsins, sem aftur á móti á ekkert með að vera grúska í heimspeki. Hugurinn hefur verið gerður tilfinningasnauður. Þó "fáum" við hugsanir og við "höfum" tilfinningar. Hvaðan sem hugsanirnar koma og hvaðan sem tilfinningarnar koma þá neitum við í mannvíddinni að trúa því að þær séu guðdómlegs eðlis. Allt er man made.

Þeir sem neita að taka þátt í hugtaka og hugsanamaníunni, þessum manngerða hugarheimi, þeir sem að trúa ekki á vísindin, rökræðuna og rannsóknina eina og sér og án guðs og ósýnilegra vætta, þeir mega svo sem vinna en þeir mega helst ekki hafa rödd. Sú rödd vinnur gegn trúnni á mannvíddina. Og sjá, hversu háleitar hugsanir geta menn ekki hugsað? Með nýja rýminu lukust upp hugardyr sem að Descartes skýrði svo eftirminnilega: Cogito ergo sum!

og má Nostradamus skammast sín fyrir framsýni Descartes. Trúðu því að þú sért hugur þinn og ómælisvíddir hugans munu ljúka upp villtum fjallendum sínum fyrir þér. Lykill Descartes var efinn. RÓTTÆKASTI efi sögunnar. Allt, nema hugsunin, er véfengt. Eina sem er raunverulegt og haldbært er hugsunin. Allt annað gæti verið ímyndun ein og lygi eða blekking Djöfulsins. En hann sagði ekki að forsendan er trúin á hugann. Á spjöldum sögunnar stendur Cartenískur efinn sem ræsir í formúlu 1 sem veifar af ákafa svarthvítu flagginu. Ertu með eða á móti. Situr þú heima eða brunar af stað. Og lengi höfum við brunað í huganum og vitum nú ekkert hvernig á að vera eða að hverju á að stefna sem gæti þýtt "uppbygging" eða "farsæld". Reyndar sýnist manni botnlaus einstaklingshyggjan hverfast um sjálfa sig svo að farsæld líkist engu öðru en augnarbliks sælutrippi nokkurra "gæðinga og stóðhesta". Uppbygging og farsæld hafa ekki taumhaldsgrunn bóndans sem að Bergsveinn Birgis gefur líf í bókinni Svar við bréfi Helgu. Bóndinn ræktar fé sitt margar kynslóðir fram í tímann, en gerir það samt með fullri vitund núna. Það eru a.m.k. tvær tegundir "augnabliks". Önnur er hér og nú en hefur framtíðarsýn. Hin er hér og nú en gefur skít í fortíðina og framtíðarsýnin er fiðrildi á meðan sólin skín.

Og þá kemur netið til sögunnar og skyndilega fær allt að heyrast og næstum allir verða uppteknir í því að láta í sér heyra. Guð blessi vísindin og tækninýjungar sem að þau hvetja til... ég meina MAÐUR blessi vísindin o.s.frv. Hugarheimurinn, sem kalla má fílaheim, hélt um stund að nú myndi verkfærið loks "back fire". En þá keyptu allir tölvu, helst tvær eða þrjár og nota þær marga tíma á dag, pikkandi móðir og krepptir að segja frá ómerkilegustu og merkilegustu hlutum. Æ, æ. Nú getur hver sem er haft rödd. En mikill áhugi lengi þegjandi fólks skapar nýja tegund af þögn: Þögn magnsins. Lítill gulur blettur á annars stórum svörtum fleti sker sig svo sannarlega úr og myndar birtukontrast. Svertan magnar upp ljósmagn hins gula og ljósmagn hins gula svertir hinn svarta flöt. Það er virkt samband þarna á milli tveggja hluta, hluta sem saman skapa fyrirbæri sem að þú greinir og kannt að meta. Réttara sagt, getur metið. Því sambandið er hægt að kæfa, draga úr og jafnvel ónýta. Eins er það með magnnotkun á netinu eða fjölmiðlum almennt. Rúv var áhrifaríkara hér áður fyrr þegar það sat eitt og sér um kjötkatlanna. Og þá voru fréttamenn líka afar vandir að virðingu sinni (tíðarandinn aðeins öðruvísi?). Hvernig skal maður geta greint á milli í dag, hvað er merkilegt og mikilvægt og hvað ekki. Hvað er helbert propaganda, áróður já-manna sem tala vilja eitthvað upp eða eitthvað annað niður? Magnið býr til nýja egócentríska og innifangandi þögn. Þögn sem að fær svona vitleysinga eins og mig til að skrifa hugrenningar, blogga, haldandi að það skipti einhverju máli (fyrir utan hve mér þykir það stundum gaman). Þessi þögn fær mann nefnilega til að halda um mann sjálfan að maður sé að gera eitthvað. Og þar að auki kaffærir magnþögnin hinni eiginlegu þögn (Þögninni sjálfri, þessu ekki-hljóði, ekki-merkingu, friðnum o.s.frv.). Þessari sem bærir á sér óþægilega þegar við slökkvum á útvarpinu í bílnum og hvíslar til okkar: "Viltu ekki bara kveikja á útvarpinu aftur. Bara einhverri stöð!". Og tölvan hvetur fólk til einhverfu. Sittu einn með reglusett og viðmót sem þú sníðir að eigin vilja og sendu "like" á skrifuð skilaboð og myndir frá vinum þínum. En í guðanna bænum forðastu að eiga tíma með þeim þar sem þú hittir þá í eigin skinni.

Hvernig fór það aftur með Babelsturninn. Af hverju mátti ekki reisa turninn háa? Getur það verið vegna þess að menn bjuggu sér til mannheim sem drukknaði í sjálfum sér, sjálfsánægjan óstjórnleg og þannig blindan og hræsnin álíka gleymin og líkt og réttlætanleg; virðingar- og taumleysi eðlilegt líf manna og hógværð einungis fyrir halaklippt hengilmenni. Það er eins og við höfum dansað of lengi í kringum jólatréð og nú er samt komið sumar.

Og svo kemur líka í ljós að menn eru ekki meir sem vinnuflokkur gotnesku katedralanna, samstilltir og samvinnandi. Menn standa ekki undir nafni sem hópurinn "menn". Þeir sem þannig eru eru útdeyjandi tegund. Nú er maður og maður og svo annar maður og enn annar maður í löngum bunum. Mannkyn er eins og mengi fullt af einingum (a.m.k. vesturlöndin; vil ekki gera lítið úr SAMfélagsanda austurlandanna), atómöldin er að verða að veruleika í mannsmynd. Ekki taka því þannig að ég sé fúll eða finnist lífið eitthvað leiðinlegra eða verra fyrir vikið. Svona er rýmið í dag. Það sem er hjá þér hér og nú er metið til jafns við það sem er fjarlægt þér. Jafnvel minna. Manneskja sem er að tala við þig á staðnum þarf að gera hlé á frásögn sinni því að þú þarft að svara í símann eða senda miklivægt sms. Saga fortíðar er fyrirmynd því að við höfum litla sem enga haldbæra framtíðarmynd; hún er svona í dag en svo girnist hugurinn annað á morgun. Framtíðin er eins og fiðrildi á meðan sólin skín. Og augnabliksnautnin er ekstasíukennd eiturlyfjaneytandans. Og þá skín sólin björt. Og hugsunum og hugmyndum hellirignir inn í okkur og vegna þess að rýmið er eins og það er í dag, þá sést ekki svo glöggt hvað sé góð hugsun eða hvað sé góð hugmynd. Svo nenni ég ekki að hanga í einhverri einni hugmynd of lengi, því hafið þið tekið eftir magninu sem hægt er að hugsa? Og nú þarf ég að hætta að skrifa þér því það er einhver annar mikilvægur þó fjarlægur sé að hringja í mig ókei bæ

» 0 hafa sagt sína skoðun

27.06.2011 13:29:56 / birgirrafnfridriksson

Að klífa fjöll. En við krefjumst útskýringa.

Hvað er fjall? Fína útskýringu er að finna í jarðfræði. Aðra í einhverri annarri fræðinni. En eftir hverju er verið að seilast þegar spurt er svona "Hvað er fjall?". Er það útskýring? Eins og þegar kóka kóla flaska er útskýrð þá er t.d. eiginleikar flöskunnar taldir upp: Er úr gleri, er svo-og-svo há, er þett breið, er la-la í læginu, hefur stút og botn, heldur vatni (líka kóka kóla) o.s.frv. Eiginleikarnir eru fleiri og spurning hversu nákvæmlega maður vill útskýra flöskuna. Útskýringin tekur mið af eiginleika-upptalningu. Mjög nákvæm upptalning, svo jaðri við vísindi, hlýtur að útskýra "hvað er kóka kóla flaska?" spurninguna mjög vel! Eða... Tja, sé spurt eftir útskýringu og það nákvæmri, þá verður maður sáttur við romsuna. Útskýringar eiga sérlega vel við um efnislega hluti, þ.e. mælanlega, en virkar kannski ekki svo vel með óefnislegum hlutum, eða hugtökum í átt við ást, reiði, hópur, samfélag, samvinna, samvera o.s.frv. Erum við að leita að útskýringum þar líka? Eru útskýringar þá líka eitthvað annað en upptalning eiginleika, eða er það fyrirbæri eitthvað annað en útskýring (og útskýring þá eingöngu upptalning eiginleika)?

Við gefum okkur að þegar spurt er "hvað er fjall?" eða "hvað er kóka kóla flaska?" þá sé hægt að taka svarpól í hæðina sem telur upp sýnilega og eða áþreifanlega eiginleika viðkomandi fjalls eða flösku. Það virðist vera himinn og haf á milli flöskunnar og fjallsins. En þau eiga það sameiginlegt að hlýta þessum efnislegu útksýringalögmálum. Leggi maður kókflöskuna á hlið minnir hún líka á eitthvert fell eða jafnvel fjall. Tala nú ekki um þegar menn raða kókflöskum upp í fjallhár stæður. En hvað um það. Þessi tegund útskýringar sem ég hef komið inn lýtur ekki að markmiðum eða tilgangi. Svona eins og þegar menn eru beðnir um að útskýra hegðun, orð sín og athæfi. "Af hverju gerðir þú þetta?" er spurning sem efnisleg útskýring nær ekki yfir. Þá þarf annars konar útskýringar við, eða er það kannski ekki útskýring per se, heldur eitthvað annað? Því köllum við það bæði "útskýring"?

þegar við útskýrum mannlega hegðun er það oftar en ekki eftir á, þ.e. þegar hegðunin hefur átt sér stað og við veltum fyrir okkur hvers vegna. Því var ekki brugðist öðruvísi við í aðstæðunum, því var ekki sagt annað, gert annað. Sá sem hegðunina framkvæmir, sá sem segir orðin eða gerir er beðin að útskýra hvað honum gekk til (ef hægt er að biðja um slíkt, en það er vitanlega ekki alltaf hægt). Um hvað er verið að biðja? Það fer eftir samhenginu, því sjaldnast er verið að biðja mann um eins hlutlausar og heiðarlegastar útskýringar og manni er mögulegt. Hegðunin, breytnin eða orðin hafa þegar verið "dæmd" góð eða slæm og viðkomandi einstaklingi er stillt upp til að afsaka sig eða verja. Þannig er samt alls ekkert verið að biðja um útskýringar, heldur "hvað hefur þú þér til varnar". Efnislega útskýringin hefur ákveðna hlutlægni við sig, ákveðið "objektivity", sem ástæðu-útskýringuna vantar. þegar menn eru beðnir að útskýra hegðun og slíkt er því ekki verið að biðja um efnislega-útskýringu. En ástæðu-útskýringin hlýtur að hafa einhver þanmörk. Það hlýtur að vera hægt að útskýra á hlutlausari hátt, eins og hlutdrægni er hægt að beita t.d. í varnarskyni. Þannig má áætla að þegar maður stendur frammi fyrir ásökun er ólíklegt að maðurinn vilji ekki verja sig og því verða útskýringar hans alls ekki hlutlausar eða alveg heiðarlegar. Og það skiljanlega. Standi maður ekki með sjálfum sér er ekki líklegt að nokkur annar finni það hjá sér að standa með manni. Ekki getum við viljað slíkt ósjálfstæði og hvetjum því fólk til að standa með sjálfu sér.

Að krefja mann ásakandi um útskýringar er ávísun á (jafnvel) fabrikeruð svör og skýringar. þegar Jóí litli var krafinn útskýringa á því hvers vegna hann kastaði steini í rúðuna hjá nágrannanum með þeim afleiðingum að rúðan smallaðist og steinninn gerði líka gat á málverk á nærliggjandi vegg, þá bar hann af sér sökina. Sökina var að hans mati að finna í áeggjan stóru strákanna í hverfinu, í hvers augu hann var að reyna að ganga. Auk þess er nágranninn leiðinlegur og átti því rúðubrotið svosem skilið. Við annað tilefni sagði hann að pabbi hans hafi sagt honum að gera það. Í þriðja útgáfunni sagðist hann hafa ætlað að kasta steini í kött sem að ætlaði sér hreiðurfasta þrastarunga, en hitti ekki betur. Og það vantar ekki útskýringarnar, sögurnar sem hægt er að spinna upp, hægt er að búa til og ættu jafnvel heima á prenti sumar hverjar. Í réttarfarsríki eins og þessu íslenska er því ærið tilefni til að spyrja út í þessar endalausu útskýringabeiðnir, þar sem oddi ásökunar er þrýst inn í brjóst svarandans. Býst einhver við að útrásarvíkingarnir útskýri málin sér í óhag? Eða þeir sem að hafa í anda nýfrjálshyggju viðað að sér fé og eignir (sem vitanlega hlýtur að koma frá öðrum, sem eiga þar með minna fé og færri eignir) og sitja uppi sem auðmenn. Kaupmennsku samtímans hefur ekki bara tekist að hagnýta sér sálfræðilegar rannsóknir og upplýsingar, heldur hefur fengið fólk til að trúa því að að allt gangi lífið fyrst fyrir kaupmennskunni; að án fjárstreymis og kaupæðis sé lítið líf um að ræða. Monní meiks ðö vörld gó ránd. Og menn gerast gírugur, hreinlega gráðugir. Mikill vill alltaf meira, heyrist útskýrandi fleygt. Það er slök útskýring á hegðun gráðugs manns. reyndar meira í ætt við hina efnislegu útskýringu en ástæðu/tilgangs-útskýringuna. Hvað gengur kaupahéðnum eiginlega til? Spyrji maður svona, er maður þá ásakandi og getur maður þessa vegna gleymt því að menn reyni að svara heiðarlega?

Kaupmennska gengur út á "vöruskipti". Kaupmaður lætur vöru í té, viðskiptavinur réttir á móti sína vöru, þ.e. peninga. Peningar eru sannarlega líka vara. Menn versla með peninga, til er heill auka heimur sem á að heita fjársýsluheimur eða peningaheimur. En hvað um það. Viðskiptavinur kaupir vöru kaupmannsins með peningum sínum. Kaupmaðurinn hefur lagst í reikning og reiknað út hversu mikið hann þurfi að leggja ofaná vöru til að hann og hans fjölskylda geti setið eftir með ákveðinn ágóða, þegar allt dæmið hefur verið gert upp. En svo gerast menn gírugir, kaupmenn gerast gírugir. Þeir smyrja aðeins meira ofaná vörur, bara "aðeins", þannig að sem fæstir taki eftir því inni í búð, þó flestir ættu að verða þess varir fram við kassa. En hvað eiga þau að gera þegar þangað er komið? Hætta við? Rífa sig við bólugrafinn unglinginn á kassanum sem "bara vinnur hérna"? Áður en ég flutti út 2004 hljóp verð á nauðsynjavörum úti í búð á þúsundköllum. Eftir að ég flutti heim 2009 hljóp búðarferðin á fimmþúsund kallinum. Þegar maður biður um útskýringar á því þá er ég ekki að biðja bara um efnislegar-útskýringar, heldur líka ástæðu-útskýringar. En ég velti líka fyrir mér þessari þróun og því í fjandanum allt sé "nauðsynlega" orðið svona dýrt. Því er þessi dýrtíð? Hvað á þetta eiginlega að þýða? Ég ætlaði mér samt að tala um fjall eða spurninguna "hvað er fjall?", þó öll dýrtíð virki eins og maður hafi á (fjall)brattann að sækja. Snúum okkur aftur að því.

Ég ætla ekki að útskýra fjall. Spurningin hvað er fjall er hægt að horfa á öðruvísi en með fyrrgreindum útskýringargleraugum. T.d. hvað þýðir fjall, hvaða merkingu hefur það? Eins og þegar við tölum tré í mannlegum skilningi. T.d. að festa rætur, að rótin þurfi að ná svo og svo djúpt til að upp geti vaxið hátt og tígurlegt tré (maður), að til þess að geta blómstrað þarf ákveðna festu eða rótfestu. Hvað má segja um fjall í slíkum skilningi? Hvað stendur fjall fyrir?

Að ganga á fjall, klífa brattann "bara" til þess að klífa það, virðist óvitrænn gjörningur. Nema fyrir þeim sem að gerir það. Fyrir honum fær fjallið aðra meiningu, hann fær reynslu af fjalllendinu, reynir á líkama og sál og nýtur m.a. útsýnis að launum. Yfirsýnin. Yfirsýnin, sem að vel má líkja við sýn þess sem hefur yfirsýn yfir eitthvað mál. Það er almenn sýn, án þess þó að missa sjónar af því sem annars heldur málinu saman. Að öðlast slíka sýn er erfiði sem ekki allir leggja á sig. Mun auðveldara er að mynda sér skoðun á fáum breytum. Hraði samfélagsins setur líka stöðugt fram ný mál sem menn "ættu helst að mynda sér skoðun á" og því gefst ekki tími fyrir "fjallklifur" varðandi öll þau mál sem borin eru fram fyrir fólk. Þess vegna réðum við þingmenn og aðra slíka, einmitt til að klífa fjöllin fyrir okkur og öðlast yfirsýnina. En eins og hvert annað miðlægt batterí sem stofnað er til, eins og hver önnur stofnun (institution, instiftelse uppá dönsku) sem sett er á laggirnar til að þjóna fólkinu, þá fer sú stofnun smám saman að snúast um sjálfa sig og gleyma þvi af hverju hún var sett á laggirnar til að byrja með. Það virðist vera eðli stofnanna - í mannanna höndum - að verða að fjalli. Uppá fjallinu vinna menn sem smám saman gleyma því að þarna niðri er fólk. Fólkið verður bara að tölum í kerfi stofnunarinnar. Uppá fjallinu sitja þeir, með yfirsýnina og útskýringarnar á hreinu, upplyftir á tilstofnuðu fjallinu. Og smám saman breytist sýn þeirra í þunnu almennu háfjallaloftinu. Þeir gleyma, því ekki er innbyggt í stofnkerfið áminningarsystem. Þeir verða stofnmatur og stofnverjar, þegar fólk ásakar stofnunina um að þjóna ekki þeim tilgangi sem hún var hennar sköpunarrót og markmið. Með tíð og tíma og öruggu grandvaraleysi fer stofnunin að snúast um sjálfa sig, gerist miðlæg, verður heimur í heiminum, gerir fólk að þjónum sínum. Herrann verður þrællinn og þrællinn herrann.

Fjall er eins og stofnun. Þegar stofnað hefur verið til þess er erfitt að losna aftur við það úr landslaginu eða þá breyta því. Menn vilja ekki raska landinu sem þeir þekkja svo vel. Við venjumst því og það setur okkur venjur og siðrænar hefðir. Það mótar hugann, hugarfarið verður svo djúpt að við þurfum gesti til að benda okkur á vitleysuna. Eða kreppuástand, sem vissulega er líka gestur, þó enginn auðfúsugestur sé. Er ekki vitleysa bundin við blindandi hugarfar? Eða kannski fyrst að spyrja hvort vitleysa sé ekki ákveðin tegund blindu?

Og hvað halda menn þá að sé leiðin úr vitleysunni, úr stofnblindunni, upp úr djúpum hugarfarskreðsum? Hinir hugsandi leita skýringa. Útskýringa. Og í kjölfarið leggja þeir fram tillögur um úrbætur í formi lagaúrbóta og auka reglusetts. Það er leiðin sem hinn hugsandi maður velur að fara. Og um leið skal skorið niður í menntastofnunum og á öðrum uppeldisvígstöðvum, fyrst og fremst. Hinn hugsandi maður telur að fara eigi eftir lögum, því það eru lög. En það þýðir samt ekki að menn geri það, heldur ekki að hinn hugsandi maður geri það sjálfur. Leiðbeiningar um hvernig lifa á, hvernig breyta á, hvað segja má og hvernig er svo sem ágætt. Það er meira að segja útskýrt, jafnvel í þaula. En það þýðir ekki að fólk fari eftir því. Því á maður að fara eftir einhverri fjallræðu ef maður hefur hvorki reynslu af því að klífa fjöll né aðra tilfinningalega tengingu við innihald ræðunnar? Fólk heyrir að um skattaátak gegn svartri vinnu og er hvatt til að slúðra um náungann, því það er bannað að vinna "svart". En á sama tíma fuðra íbúðarinneignir manna upp og nánast allt annað kauplegt hækkar í verði, hvort sem það heitir nauðsynjavara eða lúxusdóterí. Þú skalt tapa öllu sem þú átt OG greiða þinn skatt... með brosi hins barða launaþræls. Og þú ert launaþræll því að það er búið að koma þér í þá stöðu með því að brenna inneign þína í húsnæðinu "þínu". Útskýringin sem þú færð hefur ekkert með heiðarleika né réttlæti að gera. Útskýringin kemur allsstaðar ofan af stofnanafjallstoppum, hvort sem er frá bankastofnunum, lánastofnunum, þingstofnuninni eða annars staðar frá. Og þær útskýringar eru raddir þeirra sem ásakaðir hafa verið. Svör þeirra geta ekki verið og eru alls ekki heiðarleg eða hlutlæg, því einstaklingarnir sem að standa fyrir svörum verja auðvitað sjálfa sig. Þeir eru að fara með langann varnarsigur.

Fólkið er heldur ekki "saklaust". Engin stofnun er án fólks, án almennings sem að heldur stofnuninni gangandi. Fólk er orðið latt og líka tætt, nennir ekki að klífa fjöll eða segir við sjálft sig að til þess gefist ekki tími. Hvötin til að taka þátt í pólitík eða samfélagsstarfi er deyfð og kæfð í stofnannafarvegum og nefndum, sem með bið og reglugerðum draga máttinn úr nýjabruminu. Og með því að klífa ekki fjöllin gefum við leyfið, bessaleyfið til að stýra og vassast með forræði í svo mörgu. Við gerumst sú hráfæða sem að stofnannamaturinn er búin til úr og glötum við það þeim hvata lífsins sem sjálfstæði einstaklings byggir á. Já, því má heldur ekki gleyma að án okkar - hinna almennu einstaklinga sem að mynda "fólkið í landinu" - er ekkert fjall; án okkar er engin stofnun. Stofnannamátturinn býr í tiltrú fólksins, eins og sýndi sig þegar fólk gerði atlögu að þingistofnun landsins. Og þó sitja þeir áfram í stofnunum landsins sem að löngu hafa gleymt því að stofnanir eru þjónar lands og lýðs. Við kusum þá aftur í hásætin, í stað þess að senda þá í áminningartúr um merkurnar og eyrarnar, sem einstaklinga meðal annarra jafnhárra einstaklinga. Við fólkið höfum lykilinn, nú þurfum við bara að nota hann. Saman...

(huh, hér á landi að gera eitthvað fyrir okkar eigin sameiginlega? Í þessum egócentrisma sem að drottnar og í hvers hugarfarsríki menn sitja fastir? Þvílík bjartsýni ... nema hvert okkar snúi sér að sjálfum sér og kalli fram fjallgöngumanninn frá sínu innra)

» 0 hafa sagt sína skoðun

30.05.2011 10:48:27 / birgirrafnfridriksson

Hálfsagan Stone

Ég var að horfa á bíómyndina Stone (E.Norton og R.Deniro o.fl.) í gær með frúnni. Rólegheitamynd og þannig séð enginn hasar, en það var jú ekki vitað fyrirfram. það var ágætt að hasarinn vantaði. Það veit guð hvað þessar hasarræmur eru þreyttar; Þessi hávaða og óláta 95.7 menning, þessi "get it on", þessi "horfðu-hingað-horfðu-þangað" upplifun, þessi "drífðu-þig-að-lifa-svo-þú-missir-ekki-af-lífinu" hugarburður. Því vitanlega er óvitlegt að drífa sig í að lifa. Hvað um það, enginn hasar þar á ferð. Og enginn endir heldur.

Ég fór nefnilega að hugsa það eftir á hversu ólíkar sögur og frásagnir eru. Sögur og frásagnir segi ég og meina þá það fyrirbæri þegar maður gefur sig á vald einhvers sem að tekur athygli manns "í smá stund" ("smá stund" þýðir víst í sumum tilfellum ár eða áratugir, en það er annað mál). Að upplifa sögu eða frásögn er einmitt það að finna sig í öðru, leitandi að þýðingu eða þræði. Ef enginn er þráðurinn verður til eitthvað sem líkist sýru tónlistarmyndbandi, án tónlistarinnar. Við leitum að þræði, næstum sama hver upplifunin er. Og nú er svo komið í mannheimum að allt skal sett í þráð, ellegar það telst ekki með, eða er m.ö.o. óskiljanlegt.

Endalausar sögur. Bíómyndir og annað sem að ekki "klárast". Norton og Deniro voru báðir fínir í sínum hlutverkum og bíómyndin endaði svo að segja ekki. Ekki svo að skilja að allar sögur og frásagnir hafi ekki upphaf. Það er einn endir, upphafið, á öllum sögum. En svo taka þær okkur út úr fannfergi hugans, leggja línurnar svo að segja næstum ósjálfrátt fyrir okkur, leiða hugann á vit ævintýranna. Vit ævintýranna. Síðan hvenær hefur það verið "vit". Jæja, á vit ævintýranna í hlutverki Nortons og Deniro. Þeir verða fljótlega týpur, sem ég get tengt við. Reyndar kem ég með týpurnar inn í upplifunina. hvernig ætti skjárinn að geta búið slíkt til. Skjámyndin virkar bara sem for-senda. Ég sendist og þeytist í huga mér allt eftir því sem forsendandinn fyrirskipar. Eftir tíu mínútur er ég kominn á sporið og finn fyrir þræðinum að myndast í mér. Ég er að "fatta" söguþráð og hann að þræða mér eitthvað.

Hálfkláruð saga. En í "miðri" mynd endar myndin. Konan hefur á orði að hún sitji eftir svona myndir og spyrji sig af hverju hún notaði ekki tímann í eitthvað annað. Það sé eitthvert tóm sem að hún finni og sér í lagi að frásögnin endaði ekki. Myndin hefur svo að segja listrænt touch, þ.e.a.s. er eitthvað án þess að "matreiðast og meltast" fyrir mann. Skilur eftir spurningar, tóm sem að fylla má ef mann langar, lætur þannig finna meira fyrir sér en sögur sem ganga alla leið. Sögur sem að ganga alla leið, leiða mann líka alla leiðina, gefa þannig engann séns að gera meira úr sögunni. Hinar "endanlegu" frásagnir eru vitrænt auðveldari, skilja minna eftir sig þar sem maður þarf í raun ekki að vera virkur í upplifun manns, er meira eins og predikun en samtal. Frásögnin, sagan sem að hrífur mann með sér eða eins og í dag: er flóttaleið frá leiðindum - sú frásögn sem endanleg er, opnar ekki fyrir möguleikum ímyndunaraflsins. ´Reyndar gerir hún þveröfugt: Hún lokar þeim. Hún er eins og hringur sem að lokast. "Lokin" er það skilningspúsl sem að einmitt lætur söguna "ganga upp", hún verður "ofur skiljanleg" (svo ólíkt lífinu). Góði drepur vonda. Réttlætið sigrar. Maðurinn hefndi sín o.s.frv. Niðurstaða. Svar.

En síðan er hálfsagan. Frásögnin sem í "lokin" fær mynd af og skilst sem spurning, frekar en svar. Spurning er fyrirbæri sem menn hafa velt lengi fyrir sér. Sagt er að heimspekin byggist á henni. Sagt með öðrum orðum er hún forvitni. FOR-VITNI. Við vitum sem sagt annað hvort fyrirfram eitthvað sem að svo "skýrist", eða tekur á sig skýrari mynd. Eða að "for" þýðir það sama og leiðsla: við erum "þegar" (already) leidd, án þess þó að gera okkur meðvitaða grein fyrir því. Það á við um allar sögu-upplifanir. En þær enda ekki allar eins, eða réttara sagt enda þær ekki allar. Líkt og heimspekin gefur engin svör, er lífið svarafátt. Eins eru manngerðar hálfsögur frekar forsenda fyrir frekari vangaveltur, fleiri möguleika, "opnanir" frekar en lokanir. Það er engin niðurstaða, a.m.k. ekki nein ein, hrein og bein. Hálfsagan er túlkunaratriði, reyndar bendir hún til þess í upplifuninni sem kalla má "eigin túlkun" manns eða "eigið framlag manns í upplifunina".

Norton og Deniro eiga við líf sitt að etja í þessari bíómynd Stone. Þessa spurningu: hvað er rétt líf? sem útsetja má á fleiri vegu, s.s. er til guð?, hvað gengur lífið út á? getur maður fundið frið í sér þrátt fyrir forsögu manns? (heitir það ekki að fá frið fyrir sjálfum sér?) o.s.frv. Þeir sem að hafa ekki upplifað ófrið í sjálfum sér horfa e.t.v. á þessa mynd án þess að hafa í sér forsendumóttækileikann og því "for-sendast" ekki neitt í upplifun sinni. Þeir ná ekki "pointinu". Þá meina ég það alls ekkert á neikvæðan (og heldur ekki á jákvæðan) hátt. Það er bara svoleiðis. Og í framhaldinu upplifist eitthvert tóm, jafnvel tímasóun. Endalokin mættu ekki í partýið og maður getur ekki sett lok á krukkuna. Reyndar lýkur hálfsögum ekki, ólíkt endaloksfrásögnum sem predika (sbr. predict, eða for-rita upplifunina) um niðurlag.

Ég fór í framhaldinu að hugsa um tolerance fólks fyrir því fólki sem að tjáir sig mikið í hálfsagnastíl. Það segir ýmislegt, greinir frá hinu og þessu en það er samt eins og það vanti "pointiið" eða "botninn" í söguna (þó með "botn" séum við að meina lok eða niðurlag eða "punchline" o.s.frv., en ekki grunn fyrir því að viðkomandi tjái sig yfir höfuð). Hvernig er þetta í voru yndisfríða íslenska samfélagi? Í þessu "efficient" samfélagi? Hér er erfitt að vera fyrir þá sem vilja tjá sig, en ekki alltaf í heilum sögum. Bara sú einfalda krafa um afkastagetu, sem í þessu samhengi gerir kröfu um stuttar frásagnir með hnitmiðuðum deteilum og vísunum á leiðinni, þannig að sá sem á hlíðir geti jafnvel fattað söguna áður en að henni lýkur (til að spara tíma), gerir hálfsagnarfólkið að óviðeigandi liði. Það er í ljósi forsendanna of tímafrekt og ómarkvisst.

Listir falla inn í hálfsöguflokkinn, þar sem að list krefst tíma. Hvernig þá? Jú þannig að gefi maður henni ekki tíma, gefst manni lítið við að "sjá, hlíða á" hana. List er í eðli sínu "pointless", en þó ekki tilgangslaus (sbr. mótvægi við sífellt plan og dagskrárgerð hugans). Og hver hefur tíma fyrir list í dag, í alvöru til að skynja hana og nema? Eða réttara, hver hefur tíma fyrir hálfsögur og að staldra þannig við, búa sér jafnvel til móment, nútíma, þar sem maður sjálfur er ekki að segja heiminum hvað maður ætlar sér að gera, heldur "er, til að hlusta og nema"? Hvaða ægivald er það sem að með stöðugum þrýstingi krefst þess af okkur að flýta okkur, plana, "ná langt í lífinu", ná "árangri" o.s.frv., en á sama tíma hylur þau rök og viðmið sem gætu kastað ævintýralega upplýsandi ljósi á vit-leysuna sem að baki býr? Er ekki afleiðingin sú að núið, þar sem við annars og óumflýjanlega erum (þegar við þá "erum"), fær á sig annarsvegar sektarkenndan blæ fortíðarinnar og hinsvegar kvíða- og óttakenndan tón framtíðarinnar? og þar með hverfur sjálft núið í fjarlægðina og maður sjálfur verður viðkvæmur fyrir endaloks-predikunar-sögum.

Fullkomleiki er ekki heilsaga. Fullkomleiki er byggður á hálfsögunni, sem gerir at í heilsögum og predikunum um endalok.

» 1 hafa sagt sína skoðun

24.05.2011 13:15:01 / birgirrafnfridriksson

1 eða 0,5

Ég var velta fyrir mér um daginn hve margt og mikið fallegt maður hefur lesið. Það hvarflaði að mér að óendanlega margt annað, jafnvel enn fallegra að einhverju leytinu, væri eftir. Með "fallegt" er vitanlega ekki verið að tala um eitthvað eitt. Fallegt þýðir hreinlega ekki bara eitt. Hvorki ein sérstök tilfinning, ein sammannleg upplifun eða nokkuð annað eitt. Það er eins og með önnur orð: Við notum þau, bæði fyrir okkur sjálf og til að tjá okkur við aðra, en það er erfiðara að grennslast fyrir um hvort skilningur okkar á þeim sé sá hinn sami. Tveir félagar standa og horfa saman á flugeldasýningu. Í miðjum klíðum hrópar annar: "Mikið er þetta fallegt!". Hinn samsinnir því. Sá fyrri var að horfa í litadýrðina á dökkum himinnfeldinum leika sinn skæra brunadans, en sá síðari horfir eftir kraftinum, sprengingunum, hasarnum. En báðir upplifa sannarlega fegurð.

Það hefur lengi nú verið traðkað á fegurðinni eða þeirri upplifun manns. Það er ekkert skrýtið þar sem okkar æðstu skólamenn, hinn háttvirti akademíski heimur, á bágt með að gera fegurð að hugtaki. Svo kom að mönnum skildist að jafnan "fegurð=concept/hugtak" gilti ekki; að fegurðarupplifun væri sennilegast ekki runnin af þeim meiði sem hugtökin steinsteyptu renna frá. Hugtak tekur huga, mótar huga og er hugarmótandi. Þar sem áhuginn lá nú innan þess harðgera, áhuginn var á huganum og þannig fókusinn, var tekin sú stefna að fastsetja fegurð í öðru sæti, skörinni á eftir hugtakaheiminum. Hin háleitu markmið hins menntaða manns gátu því ekki verið á fegurðinni. Og svo fór að fegurðin, sem stundum og vissulega birtist manni skyndilega eins og eldibrandur upp úr miðjum ljótleikanum, varð ekki keppikefli þeirra menntuðu skólans manna. Þó að Descartes leggi línurnar fyrir okkar tíma í Hugleiðingunum 1641 með "Ég hugsa, ég er (þess vegna)" (hinu margtönglaða cogito ergo sum), þar sem hann samsamar manninum með huganum (punktur og basta), þá má nú fara miklu lengra aftur og sjá að lengi (kannski allt of lengi) höfum við litið á okkur sjálf með stífri hugtekningu. Og samkvæmt kartesíanskri hefð, blessaður aumingjans karlinn sá, höfuð við í hávegum róttæka efahyggju á allt og alla. Hvaða rætur snertir það?

Botnlaus vísindahyggja, mér er skapi næst að segja gegndarlaust vísindahyggjuvitið, sem svo maklega vinnur með tækniþróuninni, elskar hugtekningu Descartes. Enda hefur verið unnið að því markvíst í hinum vestræna heimi að véfengja tílgang trúar og trúarbragða, láta menn fá óbragð í munninn, trúarlega beiskan keim. Enda var það svo sem vel. Öllum stofnunum sem taka sér bólfestu í okkar dagsdaglega umhverfi snúum við upp í sjálfmiðaða Babelsturna. "Kristin trú" (sem stofnun) var orðið meira en lítið sjálfhverft og miðlægt batterí. Rafmögnun þess batterís fór þverrandi í efanum. Presturinn var víst eins nakinn og líkþornaður líkt og almúginn. Strit fyrir paradís eftir dauðann (bókstaflega séð) hætti að hrífa menn með sér þar sem nýr og trúanlegur staðgengill hafði opinberað sig. en þó ekki "blottað" sig. Náttúruvísindin maður! Það er sko hægt að reikna með þeim!! Og guði sé lof minnkaði þetta bókstafstrúarþvaður um paradísarvisst eftir dauðann ef gerði maður eins og kirkjusiðapostular predikuðu. Það er spurning hvort það sé hinum sama guði að þakka sem að kirkjustofnunin snéri baki sínu við og að sjálfri sér. Nietzsche segir á einum stað að til sé tvenns konar sjálflægni. Sú sem leiðir til heilbrigðis og sú sem leiðir til veikinda (hann kvað nú harðar að orði en ég geri hér). Þessi egócentríska leið Descartes var ekki fínn pappír í skjalasafni hr. Frederic, sem lét ekki glepjast af eða réttara sagt varð ekki "hugfanginn" líkt og Descartes. Og samkvæmt Nietzsche er það að virkilega verða hugfanginn ekki gott mál og í raun - ef eitthvað - aðeins lægri endi fegurðarskyns manns. Nei, fegurðin liggur í frelsinu, ekki í fangbrögðum. Þannig að platfegurð er til, svona líkt og lostinn sem slökknar ef skvett er framan í hann raunverulegu vatni.

Það er þetta með tímann sem ég hnaut um og fékk ekki til að láta passa með hugarmyndinni eða heimsmyndinni sem mér var áskapað í heimspekinni. Tíminn sem að fer í að spekúlera (e. speculation) er ekki sá tími sem að einkennir núið. Reyndar erum við alltaf að flýja núið eða Nútímann, tala nú ekki um hér á síuppteknum norðurslóðum. Og ég velti fyrir mér hvort kæmi á undan, eggið eða hænan, sá tími sem að við nýtum og notum til að hugsa og dvelja innan hugarheimsins (einkennandi af efa og krítík) eða sá tími sem er gefinn í núinu. A.m.k. sá ég að um væri ekki að ræða einn og sama tíma, sömu tegund af tímavitund eða hvað maður vill kalla það. Frekar að um tvær tegundir væri að ræða, þar sem önnur lúffaði fyrir hinni. Að hlusta á sögu dregur úr næmi manns fyrir nútímanum, dregur mann burt frá stað og inn í stund frásagnarinnar. Og hvar og hvenær er sú stund. Bæði í fortíð og í framtíð. En ekki núna. Línulegur skilningur á tíma (fortíð-nútíð-framtíð) er mesta bull og lygi sem ég veit um. Það er fortíð og framtíð, og þau hanga óleysanlega saman, en svo er nútíð. Descartes horfir burt frá nútíðinni með því að samsama okkur með huganum; hugsunin sem alls ekki má byggja á innsæjinu, þó Descartes rökstyðji málstað sinn með því að komast í krafti botnlausrar efahyggju að nokkrum óvéfengjanlegum grunnsteinum: skynsemissannleikum. Sören Kirkegaard fer aftur á móti þveröfuga leið. Hans er nútíminn, augnablikið, mómentið. Svo kemur hinn sögulegi tími, fortíð og framtíð.

Þar sem ég hef eitt óheyrilegum tíma í að hugsa fannst mér þessi sýn átakanleg. ´Sem myndlistarmaður og heimspekingur (því heimspekingar tala oft í mynd- og líkingamáli) sá ég í hendi mér að það sem einhverntíma hefur verið kallað eilífð getur bara verið "núna". tákn þess er hringurinn. Strikið er sögulegur tími og hlýtur að byggja á hringnum, þótt hann hvetji skynjun okkar til að slökkva á viðtækjunum og fókusera inn í hugann; horfa burt frá nú-stað-og-stund. Saman líta þau út (hringur með striki) eins og hálfnóta, ef ég þekki rétt til. Spurningin er svo hversu hálf við erum þegar hugurinn á sjálfur hug okkar allann, með því að festa tímavitund okkar þar. Er það ekki þessi egósentrismi sem að í raun og veru mætir manni á götum úti í dag, í einbýlisstefnu, í rangtúlkun á samkeppni (því við erum ekki að keppa saman að neinu), í því að allir vilja miðdepillinn vera, líkt og miðlægt batterí sem hleður sig á athyglinni sem að við veitum því? Er ekki önnur og betri, jafnvel sjálflægari á sannarlegri hátt, leið til? Hvað varð um að trúa á innsæi sitt og að í því lægi nú eiginlega sjálfstæði mannsins? Efinn er eins og stormsveipur, eins og hvirfilbylur sem að við sjáum slá niður í miðríkjum Bandaríkjanna fyrirvaralaust og gereyða öllu sem hann snýr krafti sínum að. Eru efinn og hugurinn saman að gera okkur hálf? Svona 0,5 manneskjur?

» 0 hafa sagt sína skoðun

30.12.2010 04:01:08 / birgirrafnfridriksson

Að þegja og þegja er eins og jón og séra jón

Þegar menn leita svara, bjóða þeir hættunni heim. Hver er sú hætta? Hún er margvísleg og nennir enginn að telja það allt upp, enda þegar menn spyrja eru alltaf einhverjir fúlir að fá spurningar sem þeir skilja ekkert í í raun, jafnvel þótt þeir hafi það mikilfenglega embætti að svara einmitt fyrirspurnum. Menn spyrja, menn svara. En þó ekki nándar nærri alltaf því sem spurt var um. Hættulegar er þó að átta sig á eigin masvél.

Einn prófessor sem ég þekkti gubbaði því upp úr sér einn hráslagalegan haustdaginn: "Það er ekki málið að spyrja bara og spyrja. Málið er að spyrja réttu spurninganna, altso spyrja rétt!". Ég hef lengi velt því fyrir mér hvern djöfulinn hann átti við. Var hann að segja manni að þegja þangað til eitthvað áhugavert dúkkaði upp? Var hann að segja að til séu réttar og rangar spurningar? Var hann að segja að spurningar eru í sér (per se) miseðlisgóðar?? Var hann að setja sig ofar öðrum og gefa í skyn að hann horfði niður til vinnumauranna sem spyrðu í sífellu en mark- og stefnulaust? Var hann að láta í ljósi vantrú sína á það að vera iðinn að spyrja og þá aðferð "að spyrja sig fram á sporið"??. Var hann að lýsa því yfir að mögulegt er að skipuleggja lífið svoleiðis að hægt er að lifa því vel trúandi en ekki um leið forheimskur?...

Ég hef tekið eftir því að margir sem spyrja eru alls ekkert að biðja um svar. Heldur vilja þeir að maður veiti þeim athygli í "smástund" og látist ekkert vita, því þeir ætla líka að segja manni svarið. Svo ef ég myndi svara og gera mig líklegan til að útskýra nánar málefnið yrðu þeir önugir og settu í brýrnar. Því þó þeir hefðu í orði kveðnu kastað spurningunni yfir á mig og með látbragðinu bent henni vissulega í minn garð, þá var spurningin engin spurning, heldur tálbeita. Tálbeitan í spurningarformi, var bara dulbúin sem slík, var í raun mysumaðkur eins og maður kemst fljótt að. Viðkomandi "spyrill" hefur vissulega útvarpað framan í mig spurningu og hefur lokað á sér þverrifunni. En það þýðir þó ekki að hann hafi þagnað. Þögn og þögn eru ekki það sama. Hann hefur alls ekki lokið máli sínu þótt hann hafi lokað þverrifunni á meðan ég bít á þetta tímafreka agn, þetta time-consuming agn. Talvélin í manninum hefur aðeins þagnað á hinu ytra yfirborði, en alls ekki hið innra. Þar gengur hún æstari en gufuvél í mississippi fljótabát upp úr aldamótunum 1900.

Stundum er það eins og að tala við veggi, að reyna að tala við fólk. Masgræjan hið innra virðist seint stoppa hjá flestum. Ekkert lát á því að segja heiminum hvernig hann á að vera, hvað fólki á að finnast, hversu góð tónlistin sé, hversu innblásandi listin er, hversu ósexý þingmennskan sé orðin. Myndlist er því eins og úrkynjuð afdönkuð tímaskekkja. Hún segir manni minnst fyrr en manni tekst sjálfum að spyrja hana, í alvöru spyrja þar sem talvélin hefur hægt svo mikið á sér að það er hægt að heyra í öðru en manni sjálfum. Þá heyrir maður kannski eitthvað annað (og viti menn, þá meina ég ekki bara að "heyra").

Það er lúxus að í alvöru að geta þagnað og í alvöru að geta heyrt og séð annað - aðra jafnvel. En um leið mann sjálfan í nýju ljósi. Er ekki þögnin forsenda þess að sjá samhengi hlutanna upp á nýtt? Svo sannarlega er það mikill mannlegur lúxus að geta þagað. Bara ef fleiri myndu vilja nýta sér tækifærið...

» 0 hafa sagt sína skoðun

16.11.2010 11:00:26 / birgirrafnfridriksson

Hraðspurning

Þá eru það hraðaspurningarnar. Ekki þessi hrútleiðinlegu skeiðklukku sjónvarpsdrep, þessi upptalning andskotans. Nei, miklu áhugaverðari hraðaspurningar eru þær sem stytta tímann, láta mann líða þannig að maður hafi lítið af honum, sé á tímahrakhólum. En líka öfugt, þegar maður er hreinlega að drukkna í honum, syndir í hafsjó af tíma og veit ekkert hvað á að gera við hann.

Ég er að velta þessu fyrir mér út frá "ég" sjónarhólnum, hvar og hvort égið geti í alvöru gripið inn í tímafaktorinn. Og menn svara því með að halda "tímastjórnunarnámskeið". Svo það er amk einhver sem trúir á það að geta haft áhrif á tímann, alla vegna beislað hann þannig að um stýringu eða stjórn sé að ræða.

I.
Einhversstaðar í allri okkar upplifun er upplifun af tíma. Ekki endilega sem klukka, tikk, takk og litli og stóri (annars hefur mér alltaf fundist merkilegast við þá klukkugerð að í miðjunni er ás sem snýr um sig vísum eða bendum sem benda mér alltaf annað en á miðjuna, þ.e. út að einskonar "checkpoints" og burt frá því sem veldur þessum snúningi). Horfum aðeins burt frá klukkunni og lítum frekar á daginn, þessi skil nætur og morguns, morguns og hádegis, síðdegið og komu kvöldsins sem boðorð næturinnar.

II.
Hvernig getur allt þetta liðið hratt og hægt? Okkur er trúað fyrir þeirri "staðreynd" að tíminn líður alltaf jafn hratt. Manni er sagt að það sé staðreynd því að við getum mælt það - með klukkunni. Þetta er afar mikilvægur faktor í flestum vísindum og í grunninn felst í þessari fullyrðingu önnur og veigameiri fullyrðing um hið hlutlæga (e. the objective) hlið tilverunnar. Ef maður trúir þessu, þá er kominn grundvöllur fyrir vísindin, sem eru almenns eðlis og þá eitthvað sem menn geta rætt um og pælt í saman. Þ.e.a.s. að vísindin séu okkar sameiginlega, en ekki einstaklingsbundin og huglæg (e. subjective). Enn liggur þarna falin ennþá veigameiri fullyrðing, fullyrðingin um að við getum aðgreint hið huglæga frá hinu hlutlæga. Málið telst svo sannað þegar við mælum tíma með klukku; tæki sem mælir hlutlægt og gefur hlutlægar upplýsingar og niðurstöður.

III.
En hver er það sem reynir, reynir einhversstaðar, stað-reynir? Það er ekki klukka, svo mikið er víst. Það er maður að meta tæki sem gengur eftir ákveðinni uppskrift og formúlu, hefur vélrænan mekanisma sem tryggir ákveðinn ganghraða. En mælir þetta tæki tíma? Hver upplifir að svo sé?

IV.
Við getum sagt að sólin sjálf sé sú miðja sem við sjáum endurspeglast í bendlaklukkunni. Fallandi á ýmsa hluti á jörðinni varpar skuggum sem ekki bara benda í mismunandi áttir er dagurinn líður áfram, heldur hafa mismunandi lengd líka eftir því hvenær á deginum við mælum þá. Þetta er vitanlega sólúrið sem kom töluvert á undan handúrunum sem við þekkjum í dag. Þar sem hlutir - til að varpa skugga - verða að vera með í þessari jöfnu og að þeir eru vissulega jarðneskir, þá má segja að um sé að ræða einhvers konar samband sólarinnar og jarðarinnar. Mun upprunalegri hugmynd um tíma er þá upplifun okkar af sambandi sólarinnar og jarðarinnar, hvernig eitt leikur annað daglega. "Dagur", "nótt" (og restin af undirflokkunum) er upprunalegur skilningur okkar þessu sambandi, mætti etv. segja að sá skilningur byggist á sífelldri endurtekningu einhvers í sambandi sólar og jarðar. Sólúrið er bendlaklukka sem umbreyst hefur í armbandsúr. Digital útgáfa þess horfir frá þessu sambandi sólar og jarðar og veitir manninum ákveðna firringu við upprunalegan skilning á tíma. Forvera digital úrsins má kannski finna í sandkrukku "tímamælurum". Hversu stórt má gatið vera í miðju sandkrukkuklukkunni í hlutfalli við magnið á sandinum í krukkuklukkunni, svo að það passi við... já við hvað? Við daginn! Eða brot úr deginum. Hvernig mælum við brot úr degi? Það er ekki leiðinlegt að velta því fyrir sér hvað menn voru að spá í þá daga. En vel að merkja: Hugsi menn á ofangreinda leið, þá eru menn þegar farnir að horfa burt frá þessu grunn tímasambandi sólar og jarðar. Menn hafa skilið endurtekninguna og nú er hún sú þekking sem byggt er á.

Menn vilja fara í "details" eða er þörf fyrir smáatriði? Hvaðan kemur sá þrýstingur?

V.
Sé eitthvað gefið, þá hafa menn opnað einhverjar dyr. En innan af ganginum þar sem menn stóðu áður, myndast dragsúgur út um nýopnaðar dyrnar. Þrýstingurinn?! Spennan? Menn segja gjarnan að fyrstu skrefin í einhverju séu þau "erfiðustu", þessi árdaga- og frumskref. "Það er erfitt að byrja eitthvað nýtt", ropa menn út úr sér eins og um heilagann sannleika - og staðreynd - sé að ræða. Erfitt miðað við hvað? Er ekki miklu nær að segja að erfitt sé að halda út það sem í upphafi var valið að gera? Er ekki í raun auðvelt að byrja eitthvað, þegar maður hefur meðbyr (áhuga)? Í upphafi bíður manns spennandi glíma, ekkert "venjulegt" við það sem maður er að hefja, andvari ferskleikans er yfir vötnum. Maður er innblásinn. Við köllum það hinu kjánalega orði að (hafa) "áhuga" (erlenda orðið "interesse/interest" etc segir töluvert meira en hin bjánalega íslenska útgáfa þess). En áhugi, það sem er áhugavert eða þessi beintenging (sambandið/relationen) manns við það sem hugurinn beinist að, kveikir í manni. Hvernig? Það myndast spenna og eftirvænting, kitlandi löngun, hliðarspor út frá niðurnjörfuðum hugmyndum manns um framtíðina. Stundum fylgir ákveðið óöryggi með (ég held að það sé alltaf), en ef maður leyfir sér eilítið æðruleysi (þessi háíslenska tilfinning: "Æi, fuck it!") leikur óöryggið ekki "illt" eða óþarft hlutverk í jöfnunni, heldur eitt af lylihlutverkunum. Því þá veit maðurinn að hann er að fara út fyrir hið svokallaða þægindasvið sitt (leti- og rútínurammi, er mér skapi næst að kalla hann). Hann er að svara innra kalli, kalli (eða karli?) sem segir aðra hluti en hann er vanur að hlusta á. Hér býðst eitthvað gleðilegt, en ótryggt. Nó garentí mæ frend!

VI.
Sinnandi áhuganum, þessum langandi áþrýstandi innra karli, skapandi óöryggi en um leið reynslu af "nýju" (fersku) einhverju, þá líður tíminn hratt. Má ég kannski ekki tala svona. Má ekki tala um að "tími líði hratt"? Líður tími hægt og hratt, eða líður hann alltaf eins? Eða erum við að rugla og bulla þegar við segjum hið fyrra... eða hið síðara? Getur jafnvel bæði verið rétt? Ef svo, hvort er þá "rétthærra"? M.ö.o. hvort grunnleggur hitt? Erum við að skilja hvað tími er yfirleitt eða eigum við enn eftir að betrumbæta svar okkar við þeirri spurningu? Og skiptir hún kannski ekki máli?

Spurningin um tíma skiptir gríðarlegu máli í samfélögum nútímans, ég get ekki séð annað en að svo sé. Er ekki heilmikið tímaleysi að hrjá okkur? Hver (eða hvað) býr til allt þetta tímaleysi sem fólk er að upplifa hér og þar og allsstaðar? Hver hleypir inn þessum þrýstingi, sem fljótlega verður kvöð manns og hlekkur, skylda sem drepur allar langanir niður í eintómt stress, alveg þangað til menn taka út langanirnar á öfgafenginn og ofstopafullann hátt á einni kvöldstund, einni klukkustund, á hálftíma? Það er svo sannarlega að gera tímann hálfann, sjálfan sig í leiðinni líka og sitja svo eftir með spurninguna um hvort að maður hafi í athæfinu setið réttu meginn í helmingnum? Var þetta ég sem spilaði út löngununum eða voru það langanirnar sem léku sér að mér?

VII.
Tímaspurningin hefur eitthvað með það að gera, hvort maður upplifir sig heilann eða hálfann. Í raun leiðir það mann að ægi siðferðislegri spurningu um skyldur og langanir. Tilfinningalega leggst hún á mann sem áhugi eða leiði; með áhuganum flýgur tíminn en í leiðanum dratthalast tíminn ekki úr sporunum. Kannski er lausnina að finna í því að langa meira. Langa til að gera "skyldur" sínar og gera þær þar með ekki svo leiðinlegar og "lengi að líða".

Að gera það sem sagt er "leiðinlegt" að einhverju áhugaverðu er á valdi hvers og eins manns, svo lengi sem hann trúir ekki að eitthvað sé leiðinlegt í sjálfu sér. Því á endanum eru það menn sem koma með leiðindin inn í heiminn, inn í tíma (og ef menn vilja: rúm). Því hvernig í ósköpunum ættu "tímarnir að vera leiðinlegir"?

» 0 hafa sagt sína skoðun

10.11.2010 03:07:04 / birgirrafnfridriksson

Hlauptu Skógur, hlauptu!

það er hreint með ólíkindum hve mikið okkur tekst að einfalda alla hluti, útfletja þá, merja úr þeim alla dýpt og rýmd. Rúm og dýpt. Djúp, sem vissulega á við allar áttirnar og möguleika okkar á að ferðast í þær áttir, er eitthvað sem menn fyrst og fremst tengja raunverulega við "djúpsteiktur", hvort sem það heitir fiskur eða rækja. "Dýpi", "dýpt", "djúp", eru orð sem fallin eru í ótískuna, hina almennu ónáð. Maður áttar sig ekkert á því fyrr en allt í einu. Það gerðist einhvern veginn svo hratt.

Fólk er hvatt til að stytta mál sitt, leggja sig í líma við að einfalda það svo að almennt sé hægt að skilja boðskapinn hratt og örugglega. Það er hagræðing í stuttum, skorinortum skilaboðum. Allt harðsoðið niður í tilboð, tilkynningar, skrítlur, fréttir, orðsendingar, vasaútgáfur, stikkorð, minnisorð. Í versta falli þurfum við að líða stuttar frásagnir handverkamanns sem gerðist eigin verktaki, tók sjálfan sig taki og gerði verk. Húrra! Hálfs meters dýpt eða snar grunnsævi.

Dýpt tekur tíma. Hversu leiðinlegt er það. Það má geta sér um og telja skiljanlegt að á hraðbraut nútímans þori heldur enginn að staldra við og taka hlutina á dýptina. Svoleiðis fáráðar eru keyrðir niður af einni kappaksturshetjunni eða valda töfum, óhagræðingu, jafnvel slysum á öðrum. Í raun hefur hraðbrautarmenningin ekki aðeins ýtt við mönnum svo um munar, heldur mokað yfir hugmyndina um dýpt hlutanna. Tilfinningin um hraða, komafaraeðamissaafölluheilaklabbinu (lífinu þar á meðal), hefur heltekið þá. Ekki bara hug þeirra, heldur hjörtun líka. Óþolinmæði er dyggð hins kvika héra, þolinmæði er dyggð snigla og skjaldbaka. Böl hefur lagst á snigilinn og hraða hans bölvað daglega: sniglar geta verið heima hjá sér í stað þess að sniglast fyrir og grunsamlega í kringum upptekna fólkið. Upptekna fólkið er á hraðspólun og kann illa við þessar pásuómyndir í kringum síg. "Þeir hreyfast svo hægt að maður sér bara ekki hvað þeir eru að gera!" Sumar hraðspólurnar skilja eftir sig löng bremsuför. En djöfull fóru menn samt hratt yfir maður minn. Það er sko saga til næsta bæjar og mál í útlendum rétti.

Tekur djúp tíma? Því örar og meir sem menn uppstrílaðir skrúfa hraðann upp, þeim mun minni tíma hafa þeir! Hvernig stendur á því að þeim mun meira sem er að gera, þeim mun minni læst tíminn vera? Það er alls ekkert réttlæti í þessu! Upptekið fólk, fólk sem sinnir ótrúlega mörgu á ótrúlega skömmum tíma (því ekki hafa allir jafn mikinn tíma!), ætti ef réttlætisskækjan væri þá ekki alveg staurblind, að fá að hafa meiri tíma. Er til of mikils mælst? En hverju er svarað: Ónei, ekki veitir hún iðnu fólki umbun í tíma. Það er annars konar umbi sem veitir, fyrir iðni. Heldur þvert á móti þvingar hún upp á letingjann endalausu magni af tíma, blæs öllum sínum stormum á móti stóra vísinum svo að hann staðnæmist næstum því. Stundum.

Já, stundum! Þá á sér stað bara hálf setning: "Stund um..." og alheimurinn dregur djúpt andann, leggur sig jafnvel, blaðrar í símann og tékkar innhólfið, svona rétt áður en hann segir í hálfum hljóðum og það rétt svo greinist í öllu útblæstrinu: "...ekkert!" Stund um ekkert! Smart, ekki satt. Ekkert er alveg botnlaust leiðinlegt, tóm sem rúmar ekki einu sinni tómatsósubrandara. Svona eins og lokahnykkurinn í bergmáli: "Tóm! Óm! M! (svo ekkert). Silencio! Hálfgert reductio ad absurdum (sem er ævinlega háð minningunni um það sem var og hálfgerðri væntingu um það sem verður en stara samt í augun á því að það verði bara alls ekki), án þess þó að spegúlera nokkurn skapaðan hlut, án þess að rökhugsa svo lítið sem eitt píbb. Maður fór lengra en punkturinn á bak við síðasta orðið í síðustu setningunni, í síðasta ritinu.

BÓÓAAAAAAAAAAAAAAR!!! hljómar í nokkrar sekúndur. Og svo er allt tómt. Tíminn stendur á enda og veit ekkert í sinn haus. Fer ekkert, verður þykkur og myndar far. Enda enddæmis áttaviltur, veit ekki upp né niður, er sem spólandi á ís. Engu líkara en að tíminn vilji ekkert nema staldra við og í leiðinni fitnar hann. Maður fitnar á leiðindum. Og það gerist næstum á engum tíma, hjá manni og tíma, enda báðir smábörn á móðurmjólkurkúrnum. "Hann lífsvökvann saug!"

Á hverju er þá speedy Gonzales okkar tíma að nærast á? Hvað nærir hina tímalausu, þessar mannsfígúrur og gorkúlur sem eru eins og uppstoppaðar í hlaupastellingunni (enda þurfa þær allar stór rúm)? Og hverjum þjónar hraðinn mest? Hver hratt hraðmenningunni af stað og út á hraðbrautirnar? Hver vill gera svona lítið úr tímanum?

» 0 hafa sagt sína skoðun

08.11.2010 13:01:54 / birgirrafnfridriksson

Mono lógos manía

Vísindin vinna út frá módelum. Módelið er eins konar hugmynd, gleraugu, í gegnum hver við sjáum hlutina skýrt. Skýrleikinn er gefinn í skerpu hugmyndarinnar. Við heimfærum módelið upp á kenningu (e.theory) og í reyndinni færir módelið sönnur á kenninguna. Eða svo viljum við trúa. Módelið er þá notað sem milliliður (e.medium, connection, copula), eins og himna á milli þess sem hugsað er og þess sem frá hugsuninni er framkvæmt (e.practice). Pörun hugar og handar. Viljinn drífur samt verkið. Svona vilja menn, svona reyna þeir að hugsa, en þannig reyna menn að gera. Verkið er aldrei eins og hugmyndin, sama hversu góð hugmyndin er. Við trúum samt á bein (orsaka) tengsl þarna á milli.

Samt deila menn enn í dag um hvort vísindin séu á framfaraleið (e.progressive) eða afturfaraleið (e.regressive). Sannleikurinn er sá að enginn veit hvert stefnt er, sérstaklega þegar einungis er litið á vísindin sem slík, í stað þess að skoða stærri myndina og tengja saman samfélagið og vísindin. Má það? Vísindin eru í samfélaginu, áhrifa þeirra gætir þar á endanum þrátt fyrir að menn í hvítum sloppum, innilokaðir á einhverjum "laboratoríum" vinni þar verk sem fáir vita um eða skilja tilganginn með. Manni er svo tjáð að margt sé gert "í nafni vísindanna" og þegar þessu er fleygt þá eiga þau orð að þjóna sem réttlæting í sjálfu sér. Hver dirfist að hallmæla vísindunum og framförunum? Vísindi (sem framfaraleið) eru af hinu góða; hið göfuga verk hinnar tækniþenkjandi, sannleiksleitandi og viti bornu mannveru. Og hver véfengir þá manngerð sem rannsakar, fórnar lífi og limum í þágu heildarinnar, dýrmætum líf-tíma manneskju varið í athuganir undir vísindalegum formerkjum? Við erum að horfa á eitt af aðaleinkennum okkar tíma. Táknmynd manns, ímynd og í senn fyrirmynd og meðfylgjandi einkenni: vísindamaðurinn.

Einkennið er aðferðafræðilegs eðlis. Maður hvetur til þess að hlutir (í lífinu) séu nálgaðir á ákveðin máta. Menn "kaupa" slíkar hugverkasölur, menn trúa þar sem hugmyndin felur þá líka í sér og mátinn er þróaður (e.evolved, evolution), stundum stökkbreyttur eða róttækt umbreyttur (e.revolved, revolution), þá kannski svo umbreyttur að "fyrir og eftir" merkið kemst í sögubækurnar. Í raun þýðir það stundum að sögulok má merkja við þessa umbreytingu mátans og þannig að ný saga er talin hefjast upp frá því. Hlutir eru ekki einungis nálgaðir á nýjan hátt í gegnum hinn nýja máta, heldur tala mennirnir líka um nýja hugsun eða nýjan sjónarhól á heiminn (eða lífið). Heimsskipti (e.new paradigm). Vísindalegi mátinn. Það eru menn sem stunda vísindi og ef nýr sjónarhóll riður sér til rúms, þá eru það menn sem rúma þann sjónarhól. Sjónarhóllinn er ekki meira afstrakt en það að menn eru hann, bókstaflega. Mátinn passar í menn, rétt svona mátulega og menn máta sig við heimsklæiðinn í nýju fötum keisarans. Máti manna er tvíbentur: sýnir heim á svona mátulegan hátt og á sama tíma mótar menn. Máti er mót og menn móta umhverfi sitt um leið og þeir mótast sjálfir. Menn eru salt jarðar. Sú staðreynd gleymist gjarnan. Í raun allt of oft.

Þrátt fyrir allar umbreytingarnar á hinum vísindalega máta síðan Galileo, hefur mátinn síðan þá alltaf verið vísindalegur. Í endurreisninni færist sólin inn í manninn eins og sagt er, hann sjálfur gerist rannsakandi og vísindamaður með hið mælanlega sem forsendu. Við höfum lifað í þeirri trú æ síðan, því máti er ekki saklaust fyrirbæri. Hið vísindalega mót, sem elur af sér viðhorf, viðmót og athæfi, grundvallast á trú.

Trú nútímans er á vísindin. Í hvert skipti sem að einhver önnur trú hefur sótt að vísindunum hafa vísindin slegið hana niður í einum vetvangi með því að spyrja: "Getur þú sannað það?", því vísindin telja sig geta sannað sjálf sig (þrátt fyrir að hvert og eitt einasta lógískt kerfi er einungis byggt á sjálfu sér). Eins og alþjóð veit er sérhver vísindaleg sönnun í mælanlegu formi. Sönnun er eins konar svörun: tilgátu fundið módelform, módelið sannreynt með tilraun, svörun eða ekki svörun getur reynst stillingaratriði. Mælistikan er þá sambland af módeli og kenningu, það sem mælt er kallast "data" og er í reynd hluti af náttúrunni (þrátt fyrir að laboratoríurnar séu langoftast steríl verkstæði og þannig afar ónáttúrulegir staðir). Mælist svar, þá hlýtur að vera eitthvað satt þar á ferð. En það gildir ekki það sama um tilfinningar og aðra (dul?)skynjun. Ekki nema það sé mælanlegt fyrir bæði þig og mig. Það sem gæti kallast hreint einstaklingsbundin upplifun (sem er umdeilanleg pæling) er fyrir utan mælieiningasviðið. Hið sannarlega einstaka er ekki til í heimi vísindanna.

Við trúum á hið mælanlega, oftar en ekki í blindri trú gagnvart þeirri mælieiningu eða mælistiku sem notað er og án þess að spyrja út í tilganginn með mælingunni yfirleitt. Vísindin hafa stórkarlalega rutt Guði út af trúarmatseðlinum (sem einstaklingsbundnum og persónulegum Guði... hann fýkur í raun burt með þessu hreina einstaklingsbundna) og við blasir blind eingyðistrú á hin almennu vísindi. Nietzsche hváði við: "Guð er dauður" (þótt það sé álitamál hvað hann meinti með því, t.d. má túlka það þannig að hann hafi orðað það sem blasti við, að menn trúa ekki lengur á Guð og þess vegna séu þeir svona ástríðulausir líkt og um dauðyfli væri að ræða) og Einstein sagði Guð ekki kasta teningunum. Seinna sagði Einstein líka að "not all that counts is being counted and not all that is being counted counts!". Newon vann líka "fyrir Guð sinn". Newton trúði á guð, Einstein trúði á guð og reyndar gerði Nietzsche það líka. Verða ekki alltaf til guðir?

En við, hinir upplýstu og síuppteknu nútímamenn teljum og mælum og hallmælum öllu guðatali. Við búum talningunni og mælingunni rannsóknarföt, þar með verður vinnan (líftíminn þinn og minn) tekinn alvarlega og fær þýðingu og tilgang (í sjálfu sér, þar sem um er að ræða rannsókn af einhverju tagi). Reyndar virðist í dag það eitt að geta kallað eitthvað (því göfuga nafni) "rannsókn" vera lykill að samfélagslegu umræðusviði. Þó mætti segja að hvert einasta mannslíf er einskonar rannsókn á lífinu, en þar með sagt er ekki allt mannslíf samþykkt sem rannsóknarvinna. Rannsókn lýtur ströngum skilyrðum og hörðum almennum forsendum. Að því gefnu að maður uppfylli slíkar forsendur og skilyrði (leyfisvottorð og annað inklúderað) er maður gjaldgengur (við skulum ekki alhæfa og segja hér "gjaldgengari") í umræður, sumsé ef maður þá framkvæmir rannsóknir. Rannsókn kallar á vísindalegan máta (sbr. ströngu skilyrðin og forsendurnar), en ekki eru þó allar rannsóknir aðgangslykill að almennri umræðu. Sum svið eru ekki innan hins viðurkennda rannsóknarsviðs, þ.e. "outside the box". Boxið, kassinn, sviðslandamærin (hin elskulegu mæri!), mæra þá sem rannsaka innan sviðsins en ekki hina, sem svo óheppilega gildir um að þeir skilgreinast utan rannsóknarsviðsins sem slíks. Kassinn elskar og hatar alla þá sem innan hans veggja starfa, en þeir sem finna sig utan hans mæta takmarkalausu skeytingarleysi: þeir eru sem ósýnilegir og óraunverulegir, sem væru þeir ekki til.

Guð vísindanna er eingyðja, Vísundra, er vísundur sem með hornum sínum rekur menn áfram inn og út fyrir ósýnilega veggi, sem þó eru gerðir áþreifanlegir í gegnum starf manna og stofnanir. Menn úthýsa mönnum, ekki hinn eingyðislegi vísundur. Hann (hún eða það) er bara hugmynd. Menn hafa þó tekið bæði "bara" og "bara hugmynd" út úr setningunni og lifa eftirfarandi í anda vísundursins: Hann (hún eða það) er... sem væri það full og heil (heilræn) setning. Guð er, sem "Java" (ætli þýðingin á Java sé ekki: ég-er, þar sem "ég" ætti í raun að vera í sviga, þar sem áherslan er á sögninni að vera. Þannig er Guð, sjálft hið guðlega veran (Veran) og "ég-ið" því harla ómerkilegt í þeim skilningi. "Guð" er líka annað orð yfir að vera). Nú er guð vísindalegs eðlis í "Vísindin eru"... eða (það sem mér finnst meira viðeigandi): "Vísundrið er" (þar sem hugmynd er gripin af mönnum og útfærð, fullgerð). Enn erum við bara með hálfa setningu. Við skiljum ekki hvert þessi trú er að taka okkur, við skiljum ekki þýðingu þess að vera vísindaleg, við vitum ekki merkingu þess. En hitt er staðreynd: Við erum tekin af þessum guði vísundanna og lifum samkvæmt honum/henni/því.

Það er ljóst í samfélagi harðsoðinna og sértækra vísindahyggjumanna, að vísindin í framkvæmd lýsir yfir trú okkar á Vísundrið og er um leið einskonar sjálfstrú (menn rannsaka). Við trúum því að við getum aflað okkur þekkingar, að þekkingarleiðin sé hin rétta leið mannsins og að þekkingarleiðin sé vísindalegs eðlis. Já, ekki bara hvaða þekkingarleið sem er, heldur hin mátulega, mælanlega og "sannarlega" vísindalega. Vísindin sníða mönnum stakk, hugarflík, sem er mátuleg ellegar passar hún engann veginn. Og ef hann passar ekki, þá er hann ekki viðeigandi þar, og þá er "þar" alls ekkert vísindalegt og mjög stutt í að það megi ekki flokka það sem þar fer fram þekkingu. Og sé það ekki vísindalegt, þá hlýtur það að vera eitthvað annað. Nú er það vísindin sem gera hæst tilkall til þekkingar og sannleiks (sbr. alvarleg umræða og trú), og sé þetta "þarna" ekki þessháttar að eiginleikum, er það eitthvað sem léttvægt má teljast. Vísindin eru þung, alvarleg, næstum niðurdregin. Vísundrið er melankólískt í samræmi við intelligensinn sem eingyðjan lofar. Já vissulega lofar eingyðjan (líkt og allar "góðar" hugmyndir gera) einhverju. Er það ekki skilningur og þekking fyrst og fremst og í annan stað að út frá honum getum við lifað sómasamlegar (þ.e. dvalið saman í okkar einstaklingsbundna og stutta æviskeið). hvað sem Vísundra lofar, þá er það amk. ekki létt á vigtinni.

Líkt og allar guðlegar hugmyndir lofar Vísundrið sjálfri sér, en aldrei uppfyllir hún það loforð: hún sýnir aldrei sitt rétta andlit. Hún gæti annars ekki gert það, því þá væru menn ekki meir salt jarðar, hún ekki lengur það sem menn breyta (og breyta sér) samkvæmt (og á vissan hátt fullgera þannig hér í mannheimum). Hún yrði ekki lengur eilíf guðleg hugmynd heldur endanleg og takmörkuð og í raun búin að vera um leið og menn gætu tjáð hana endanlega. Hugmynd er sem slík ævinlega handan Blæjunnar sem skilur að hugverk og handverk, lokkandi og seyðandi, elskulega lofandi, leiðarljós í annars kaóskenndum regluheiminum. Hugmynd á við mann tal á tungumáli frelsisins. Bjóði maður hugmynd heim mun hún fylla frelsisrýmið smám saman með háreysti sinni, allt eftir því hversu raunveruleg og innilega sannfærandi hún er og verður manni. Hér er talað um aðkomu, í sjúklegu ástandi aðför. Því hugmyndir hafa ákveðna dýnamík gagnvart okkur sem kalla má fjarlægð. Sumum heldur maður fjarri (eða maður ekki móttækilegur fyrir þeim), aðrar eru sem hlutur af manni (ómeðvitaðar, inngrónar); eru jafnvel það sem maður þekkir sjálfan sig við (og af). Hugmyndir eru ekki áhrifalausar, því þær lýsa manni veg, veita manni næringu sína og ástríðu, ef maður bara leyfir þeim það. Vísundra er þar enginn undantekning. Nema að menn hafa þrengt svið hennar ægilega, takmarkað hana (og sig um leið) með ýmsum hætti og það þannig nafni hins og þessa. Hagsmunir, þröngsýni, ótti og hvað veit ég, tja nema það að við þorum ekki að "keyra vísindin í botn". Menn eiga sumsé í ástar-haturssambandi við Vísundru; hún er Drottinn vor, en samt viljum við ekki láta hana drottna alveg. Því þorum við ekki (?!) eða berum skynbragð á að einhver önnur hugmynd eigi að gefa svigrúm. Á meðan er annað (og aðrar trúanlegar hugmyndir) sem afskiptalausar. Óskiptar, ósaltaðar, sem fjarlægar og fortíðarkenndar sögusagnir.

Vafalaust er eingyðistrú blind trú. Við þurfum aðrar trúr, annað að trúa á til þess að geta betur metið áhrif Vísundru. Hvernig á annars að mæla áhrif grunnhugmyndar, ef ekki er önnur grunnhugmynd til staðar sem hreint tilfinningalega getur verið sem málband á vísindalegt líferni? Ég segi hér "grunnhugmynd", en samt upplifi ég áhrif Vísundru sem stigveldi, sem þríhyrnt hierarchy þar sem Vísundran sjálf gefur okkur hugmyndina um stigveltan þríhyrningin að klifra upp og lofar líka að á toppinum tróni hún sjálf: absólút vísindaleg þekking, bíðandi þín og mín. Svo lengi sem við klifrum stigann. Svo lengi sem við trúum. Svo lengi sem við tileinkum okkur henni líf okkar og limi, verðum salt hennar á jörðinni. þannig höldum við áfram að tryggja líf hennar hér um leið og við gætum þess að öðrum guðlegum hugmyndum er raunverulega haldið frá og í burtu, svo áhrifa þeirra fari nú ekki að gæta hér líka. Mono logos Scientia (mania)? Vandinn sem það skapar er náttúrulega sá að við sjáum einungis. Sjónarhólunum fækkar, sjálf dýnamíkin sem einstaklingarnir eru þrengist og smækkar og einstaklingurinn skilur bara eitt, sér bara eitt, hugsar í eina veru og ef það gerist er það ávísun á margvísleg endalok.

Hér er orðsifjafræðileg nálgun á "science" (http://www.etymonline.com/index.php?search=scientia&searchmode=none)

science: c.1300, "knowledge (of something) acquired by study," also "a particular branch of knowledge," from O.Fr. science, from L. scientia "knowledge," from sciens (gen. scientis), prp. of scire "to know," probably originally "to separate one thing from another, to distinguish," related to scindere "to cut, divide," from PIE base *skei- (cf. Gk. skhizein "to split, rend, cleave," Goth. skaidan, O.E. sceadan "to divide, separate;" see shed (v.)). Modern sense of "non-arts studies" is attested from 1678. The distinction is commonly understood as between theoretical truth (Gk. episteme) and methods for effecting practical results (tekhne), but science sometimes is used for practical applications and art for applications of skill. Main modern (restricted) sense of "body of regular or methodical observations or propositions ... concerning any subject or speculation" is attested from 1725; in 17c.-18c. this concept commonly was called philosophy. To blind (someone) with science "confuse by the use of big words or complex explanations" is attested from 1937, originally noted as a phrase from Australia and New Zealand.

Merkilegt að vísindi hafi þýtt "aðskilnaður" (sbr. split, divide... seinna sem confusing medium etc). Svona eins og ratio og rational. Hlutun, niðurhlutun, bútun, til að sauma saman upp á nýjan leik? Þeir sem bara rífa niður, en tekst ekki að byggja upp eða sauma saman aftur, hvernig eru þeir? Eru þeir ekki sannarlega "rational" (hvort sem það ætti að túlkast sem hugsandi, niðurhlutaður eða annað)? Er "the rational man, an isolated man?" Hvernig þá? Kannski svona eins og við upplifum samferðamenn okkar í samfélagi nútímans. Einyrkjar á stórri, sameiginlegri ekru, nema þeir láta eins og hinn (hinir) sé ekki líka þar að yrkja, eins og þeir.

Og þá er það málið, sem mér að lokum dettur til hugar að fullyrða (ævinlega skemmtilegt að full-yrða eitthvað) hér:

Það sem menn tala um með beinum hætti, mun leiðbeina þeim sjálfum klárlega (eins og allar aðrar hugmyndir gera), en um leið beina þeim þannig frá sjálfu sér að menn sjá ekki lengur (gleymska manna er meiri en við viljum meina) það sem þeir drógust að í upphafi (hugmyndinni eða tilfinningunni sem hugmyndin upphefur í manni) og stýrast af ("í dag"). Þetta er óheilbrigð aðferð. Mátinn gleymist -sem máti - og menn fara í þá blindskák að skáka og máta alla aðra mögulega máta, út frá hinum gleymda máta. Menn hreinlega upp-lifa mátann, verða hann og gleyma því svo að þeir klæðast honum bara, en eru hann ekki sjálfir. Vissulega verður leikritið raunverulegra ef leikarinn er sannfærður um að hann sé sá karakter sem hann leikur. Spurningin er þá kannski: Er hann sá karakter sem hann trúir að hann sé? Er þetta ég mitt einfaldlega trú mín? Það virðist nú ekki vera, því trú mín getur breyst og orðið önnur (amk. að innihaldi til), en get ég verið án trúar? Er ekki að trúa að vilja? Er ekki trúin kastandi manni af stað út í lífið (sbr. trú sem sögn, ekki sem nafnorð og spekúlasjón), gagnvart lífinu, flokkandi lífshluta eftir sjónarhóli trúarinnar sem góða, slæma, viðeigandi-óviðeigandi osfrv.? Trúin færir fjöll sem vilji manns. Trúin gerir fyrirbærin í senn mátuleg og "ómátanleg", eftirsóknarverð og ónýt. Vísundra - sem guð- virðist breiða yfir þá staðreynd að hún er jafn mikil gyðja, jafn mikið guð, eins og aðrir guðir sem raunverulega eru fyrir mönnunum guðir. Verði þinn vilji á himni sem á jörð - Vísundra! En erum við sátt við þessa guðlegu útfærslu og veru guðsins meðal okkar? Erum við heilbrigð í þessum anda Vísundru?

Sumsé, þá mætti segja að það sem við leyfum að nálgast okkur um of (gleymska á mátann ætti jafnvel að vera mælistikan á þetta "of") hefur í reyndinni óheilbrigðandi áhrif á okkur menn (sbr. eingyðistrú, monologos eða monolog) sem kemur fram í samfélagi okkar og viðhorfi okkar til samferðamanna okkar og þar með sjálfsmatinu líka! Eingyðistrú er harður húsbóndi að fylgja; mælistika sem boðar mikla sjálfspíningu vegna harðra ídeal mælieininga og harðra krítería um hvort maður sé guðinum líkur eða ekki. Ætli það sé þessi hundleiðinlegi og blindgötulíki svart-hvíti mælikvarði, sem boðar manni að útrýma aðra sjónarhóla á málin (og þá um leið á mann sjálfan). Annaðhvort ertu eða ert ekki, ertu innan kassans eða utan hans, sést þú eða ertu ósýnilegur?! Gráminn, þetta sem annars er talið heyra saman með hversdagsleikanum (samkvæmt málvenju okkar í dag), virkar þá sem þetta "utan box" svið, en svart-hvítan "innan-boxins". Sem þýðir að innan-boxið afneitar tilveru grámans, þótt það sé í grámanum sem maður eygir möguleikana, þótt það sé í þeirri fjarlægð sem að gráminn skapar MEÐ hinu hvítara og hinu svartara þar sem skilningur okkar á málum getur talist heilbrigður. Svart-hvít innan box tilvera (án náttúrulegs hlutverks grámans) er form beinnar predikunar, beinnar innrætingar.

Hér er engin samræða, ekkert samráð, ekkert samræði. Svoleiðis predikari sáir ekki fræjum og vökvar á eftir með heilögu ráðgátuvatni. Hans er ekki að lokka, heldur að teikna (tákna) staðháttarlega skýrar línur um rétt og rangt, gott og slæmt, hvað er utan kassans og hvað innan hans. Hann er ekki að hvetja fólk til að upplifa sjálft mörkin, ekki að hvetja það til að reyna sig og þenja mörkin út, því í slíkri hvatningu felst hvatningin að fara út yfir þau og jafnvel að týna mærunum. Predikarinn er sjálfur 80 % og þeir predikuðu 20 % og þannig vill hann hafa það. Einstaklingar eiga ekki að lifa sínar hugmyndir, heldur að halda sig innan þess kassa sem gefinn er og stofnað hefur verið til. Svoleiðis er skólinn í dag sem stofnun (þrátt fyrir mikla viðleitni mjög margra kennara). Félagslegt uppeldi í Mono lógíunni er bein innræting, ekki neitt sem kallast getur lýð-ræðis myndun.

Hinn "óbeini vegur", hin óbeina nálgun og aðferð, aðferð ráðgátunnar sem kveikju að vaka, vegurinn að spurningunni, virðist vera hin öndverða leið við beina innrætingu og eingyðistrú. Leiðin að "múltíkúltúr", leið samræðunnar (og samræðisins), leið lýðræðis, leið heilbrigðrar samveru hins svarta, hvíta og gráa. Í öllum litum regnbogans.

---------------------0---------------------

Segðu mér eitthvað beint og hreint út og mér mun leiðast þófið. Leggðu mál þitt fram og athæfi sem um ráðgátu væri að ræða og ég mun dvelja hjá þér um stund og njóta staðar, stundar og samvista við þig... og geta í eyðurnar.

» 1 hafa sagt sína skoðun

28.10.2010 23:48:33 / birgirrafnfridriksson

Sekt í hlutverki

Ég fór í Salinn í Kópavogi í gærkvöldi (26.10.2010) þar sem nokkrir einstaklingar, undir merkjunum Bót, höfðu náð að smala saman ýmsum forkólfum til að ræða fátækt á Íslandi. Ég vil þakka þeim sem að stóðu fyrir þarft verk að vekja máls á að: fátækt hrjáir Íslendinga og er ekki prívat mál!

Undir dynjandi tónum Vilhjálms Vilhjálmssonar var sýnd slide show í svarthvítu í upphafi fundar. Engum ljósmyndum eða slíkum myndrænum áhrifum var tjaldað til. Allt annars konar myndir voru settar fram: myndir í tölum. Það var ekki að ástæðulausu, því forkólfar leika sér mikið með tölur og hafa lengi gert; í raun svo lengi að flestir þeirra hafa misst tilfinninguna fyrir því að á bak við þær tölur sem þeir leika sér með, haganlega innilokaðir á kontór er fólk - manneskjur úr holdi og blóði. Þeir hafa nefninlega langflestir setið í sínum stólum svo lengi að tilfinningin fyrir fólkinu er orðin fjarræn, eins og sumarlyktin er manni á miðjum vetri.

Sýningin í upphafi fundar var þegar á botninn er hvolft myndasýning. Tölumyndirnar sýndu okkur hvernig einstaklingur með ca. 140.000 kr á mánuði fer að því að nota þær til að lifa af. Ef ég man rétt var í upphafi dregið frá (vægt) húsnæðisgjald á 80-90 þúsund. Síðan ráku myndirnar okkur smám saman inn í miðjan mánuðinn og alltaf varð þrengra um fjárhagsvikin. Ekkert bruðl, bara lífsnauðsynjar (og engin umræða um hollustu, frekar fókus á magafylli). Um miðjan mánuðinn var ekkert eftir! Þá voru góð ráð dýr. Mæðrastyrksnefnd og aðrar matarúrlausnir koma standa til boða með nokkurra daga millibili. Maturinn sem þar fékkst afhentur dugði ekki alla dagana og því blasti við sultur í ca. 2-3 daga. Þ.e. ef viðkomandi fékk (FÆR!?) þá mat þar. Seinni hluti mánaðarins er kvíðavaldandi, jafnvel fyrir mig þar sem ég sat velmettur um átta leytið í gær, ný búinn að fóðra mig með kvöldverðinum. Inn í tölumyndirnar var ekki tekið rekstur bíls, fatakaup, lækna- og lyfjakostnaður, afþreying, neitt óvænt.

Uppi á sviði sátu menn sem ríkuleg laun hafa á hverjum mánuði (flestir, þó ekki allir, t.d. situr formaður Hagsmunasamtaka heimilanna sem sjálfboðaliði), fyrir að þyggja og hafa ÞJÓNUSTUstarf sem lítur að og er komið til vegna almennings! (æi, þessa óskilgreinda hóps fólks sem að nú m.a. svelta). Þeir sátu uppi á sviði, hinir í salnum. Þeir voru (og eru) á öðru sviði, sviði talna og spekúlasjónar og hafa langflestir gleymt því hvernig það er að vakna upp á morgnanna og ganga til líkamlegrar vinnu, vinnu sem er etv. ekkert eftirsóknarverð (bæði vinnulega og launalega séð) en einhver verður að útfæra. Eins og einhver orðaði það þá hafa þeir ekki mokað skít í allt of langann tíma. Samfélagið funkerar ekki án þeirra vinnu sem aumingjans pöpullinn innir af hendi, já án þeirra hlutverka sem störfin gegna í samfélagsmyndinni og nauðsyn er á að einhver taki að sér. Og útfæri. Þannig séð er samfélaginu oft líkt við innviði klukku og hlutverkunum líkt við tennur tannhjóla. Klukkan gengur ekki nema tannhjólin séu á sínum stað og að þau séu tennt (þ.e. einhver fer með hlutverkin). Frakkar eru duglegir að sýna heiminum hvernig hjólin stöðvast þegar heil stétt mótmælir saman og afleiðingarnar eru dramatískar. Ég vísa bara til nýlegra mótmæla, sem enn eru í gangi. Hin ýmsu hlutverk eru í grunninn ákveðin samfélagssátt, þ.e.a.s. flestir eru sammála um að þeim störfum verður að sinna, hvort svo sem "flestir" hafa úthugsað það og séu sér meðvitaðir um það eður ei. Það er með þau störf eins og svo margt annað í samfélaginu, okkur finnst þau vera svo sjálfsögð að við leiðum sjaldnast hugann að þeim. Það er kannski eðli hins sjálfsagða fyrirbæris: við hugleiðum það lítt.

Menn gleyma nefninlega svo mörgu. Menn gleyma sér í hlutverkunum sínum, menn verða hlutverkin, stór og smá. Í hlutverkinu finnur maður til ákveðins valds, valds sem manni er veitt í nafni hlutverksins og í og með að maður tekur hlutverkið til sín. Menn gera tilkall til hlutverka og valdsins sem þar býr. Við lögbindum þau meira að segja mörg hver. Og þau eru æði mörg hlutverkin, rullurnar sem við förum með. Stundum heldur maður að hann sé ekkert annað en rullurnar, en gleymist þá ævinlega að eitthvað eða einhver er sá sem þó getur klætt sig í mismunandi hlutverk.

Hlutverkið á vinnumarkaði kemur ekki eitt og sér, eins og þruma úr heiðskýru lofti. Við rekum skóla og fólk í gegnum þá með harðri hendi, lofum starfi og starfsvernd samkvæmt lögum, lofsömum menntun og visku bókanna, starfrækjum áróðursveljar með lof og prís skólanna sem sitt tema, drekkjum fólki í upplýsingum svo að það sjái alls ekki lengur í gegnum þær og hálf vankað eftir upplýsingasollinn man það ekki lengur hvað það vildi sjálft. Í skólum er sjálf nemandanna byrði og baggi, tímafrek hindrun sem yfirstíga má með einarðri predikunarstefnu. Félagslega séð tekur neminn 20-30 % virkann þátt í eigin námi, kennarans erfiði er 70-80 %. Eftir að hafa verið þessi fáu prósent svo lengi, kemur maður út menntaður, en 20-30 % virkur sjálfur sem samfélagsþegn. Maður leitar því í hlutverkin sem þegar hafa verið mótuð handa manni. Öruggið uppmálað og tekjur í kassann. Hús, bíll, hústrú og hundur.

Vinnuhlutverkið er vegna einhverrar stofnunar, vegna þess að stofnað var til einhverrar hugmyndar sem kallar á einhver hlutverk til að sinna hugmyndinni og halda henni gangandi. Hugmyndinni tilheyrir einhver rammi hegðunar og vissulega verða hlutirnir að vera á einhvern máta sem hæfir hugmyndinni… þið sjáið hvert málið leiðir. Stofnun. En þarna átti sér stað hrikalegt stökk, frá hugmynd til stofnunar. Stofnun verður ekki stofnun fyrr en fólkið sem þar undir starfar hefur látið stofnunina taka sig yfir. Iðulega er slíkt á sér stað hverfur hið svokallaða ”mannlega viðhorf”. Tölur og markmið gera suma svanga, fátæka og afskekta á meðan aðrir maka krókinn töluvert vel. Stofnunin réttir manni upp í hendurnar hvernig á að gera, hvernig á að vera, hvað á að segja og hvernig á að reikna osfrv. Þetta er djöfull þægilegt, því þá þarf maður í raun ekki að finna út úr þessu sjálfur, enda hefur maður bara 20-30 % venjur í að móta slíkt sjálfur. Stofnunin veitir líka með þeim hætti manni ákveðin persónuleika og kallar hann ýmsum dásamlegum nöfnum eins og faglegheit. Og það er fagleg lenskan að vera ópersónulegur. Ætli það þýði að maður leggi tilfinningar sínar sem mest til hliðar, eða að maður læri inn á hvernig tilfinningar hlutverkið á að hafa? Vissulega er þetta leikrit, en við gleymum því gjarnan að leikritið er ekki í þar til gerðu leikhúsi, heldur í heiminum, landinu, samfélaginu, borginni, bænum. Þetta er alvöru leikrit, eins mikil alvara og hægt er að hafa það og oft spurning um líf og dauða: ”Nei því miður er ekkert sem ég get gert fyrir þig. Þú verður bara að svelta fram að mánaðarmótum!”

Og menn gleyma. Menn gleyma því að þegar þeir leika hlutverk sitt eru þeir algjörlega hlutverkið. Hvernig getur maður einfaldlega haldið því fram að hlutverk sem felur í sér mannfjandsamlegt viðhorf, hafi ekki áhrif á hann til lengdar? Erum við ekki hlutverkin? Hvað er eða hvað felst í því að hafa tilfinningalegan skilning á hlutverki? Gjaldkerinn er það sem gjaldkeri er, hjúkkan eru allt sem hjúkka er, alþingismaður sem alþingismaður er þingmaður heilt í gegn osfrv. Þetta varðar ekki síst siðfræðilegt gildismat manns. Rofið milli stofnanna er rofið milli þeirra manna sem búa þessa heima. Bankastjórinn skilur ekki í kvarti kennarans. Hann SKILUR ekki sjónarhól hans, þ.e. forsendur viðhorfsins (sem kalla má gildismat) sem einkennir þann litla heim sem skólastofnunin er. Og þessi vanskilningur er alfarið gagnkvæmur. Í þeirri stofnun sem bankalífið er, er markmið lífsins alls ekki það sama og í skólalífsstofnuninni. Það liggur í þessu að menn eru sem hlutverk þær stofnanir sem eru til á annað borð! Eins og þeir segja, illska er ekki til í manninum, en maðurinn býr hana samt til (með því að vera vondur). Hver svo sem fer með hlutverk ætti ekki að taka því léttvægt þar sem það er hlutverkið sem er (og maður í hlutverkinu!). En hlutverkið er ekki bara og einfaldlega ægivald yfir okkur mönnunum. Ef enginn sinnti hlutverki ruslakarla væri ruslakarlahlutverkið ekki til (þrátt fyrir að við værum í veseni með ruslið). Og brátt myndum við gleyma því að slíkt hafi nokkru sinni verið (þegar við höfum fundið lausn á ruslavandanum). Ruslakarlahlutverkið sem hugmynd myndi fjarlægjast okkur þar til við hefðum litlar sem engar tilfinningar til þess lengur og þá er stutt í að við gleymum því alveg. Ég meina alveg.

Þarna í salnum sátu menn í hlutverkum og hlutverkin sátu í mönnum. Sumir í hlutverkum sem þeir völdu sér ekki, að eigin sögn. Fátækir geta varla talist til þeirra sem hafa valið sér það hlutverk. Hlutverkið er þeirra hlutskipti. Sumu í þessum heimi stjórnum við ekki, þrátt fyrir að öll okkar öryggis- og óvissumats tilþrif. Aðrir þarna þáðu hlutverk, hlutverk sem þeir völdu sér og eða voru valdir (kosnir) til. Það er ekki hægt að segja að það sé þeirra hlutskipti, amk. ekki miðað við öryrkja, atvinnulausa og fátæka. Sviðið og sætin úti í sal voru táknræn fyrir fjarlægðina á milli þessara hópa: 20-30% versus 70-80%! Hóparnir sátu gegnt hvorum öðrum (og sitja enn). Allir voru þó í einhverjum hlutverkum, klárlega tvær oddafylkingar, til að byrja með. Síðan, eftir átakanlegan frummælandaflutning fjögurra aðila var opnað fyrir spurningar utan úr sal. Salurinn beindi fjölda spurninga til hinna ýmsu aðila í sviðsljósinu, Ögmundur J. (sá eini úr ríkisstjórninni sem mætti, þótt öllum hafi verið boðið) sat mikið fyrir svörum, sem og ASÍ forystan í nafni Gylfa Arnbjörnssonar. Eftir umræðurnar höfðu landamærin á milli hópanna breyst, það var ekki svo skýrt hver tilheyrði ”líka” 20-30% fylkingunni. Það kom sumsé í ljós að sumir sviðsmanna voru þarna hálfvegis í felubúning uppi á sviði, trójuhestar, því þeir voru í að eigin sögn í liði með salnum. Mér datt í hug þarna mitt í málþófinu öllu, að ef umbreytingarnar eiga að koma fljótlega þarf miklu róttækari aðgerðir en þennan fund, því uppi á sviðinu sátu menn sem eru vanir að svara og þæfa það sem málið snýst um (raunveruleg fátækt, hungur, vonleysi og meðfylgjandi andlegar álögur eins og kvíða og þunglyndi, jafnvel geðraskanir í kjölfarvatninu). Í gegnum langa reynslu af hlutverkum sínum hefur þeim áskotnast ákveðin þekking sem snýr að því að tala mál niður, gera svo eitthvað allt annað en raunveruleg þörf er á. ”Málþóf” var orð sem flaug í gegnum huga minn.

Mér dettur þó ekki í hug að áætla menn illa eða mannvonda (eins og margsinnis var hrópað á fundinum í gær). Ég myndi frekar vilja segja – eins og ég kom að áðan - að menn hafa vaxið um of inn í hlutverkin! Hlutverkin hafa yfirtekið þá svo að hlutskipti þeirra er nú firring, þ.e. þeirra skynræni- og skilningarvitslegi sjónarhóll virðist vera lítt tengdur því sem er í raun og veru að gerast hjá mörgum. Ögmundur (en honum má hrósa fyrir að mæta og virkilega vilja kynna sér málið - sem er by the way hans starf!!!), lýsti því yfir að hann hefði ekki áttað sig á því hversu alvarlegt málið væri (sbr. slide showið í upphafi), en þrátt fyrir það þyrfti að (…stofna nefnd og…) reikna út hvað raunverulega þarf að hafa í "laun" (innkomu yfirleitt) til þess að hægt sé að lifa (ekki endilega lifa mannsæmandi lífi, heldur að tóra!). Sú aukning í röðum Mæðrastyrksnefndar og fleiri matvælaaðstoðarstöðva og sú mikla almenna umfjöllun virðist hafa gufað upp af honum sem daggardropar á heitum degi. Ég er viss um að Ögmundur er að reyna að gera sitt besta. En hið sorglega er samt þetta: hann er engu síður firrtur! Hann kemur af fjöllum þegar horft er í áttina að alíslenskri fátækt. Hann, eins og allir þeir sem hafa þegið starf sem þjónustuaðili í stjórnsýslunni eða stofnunum, ættu að nálgast herra sinn á ný: almenning. Að almenningur er svangur núna er ekki verkefni sem hægt er að beita sér í eftir áramót.

Talsmaður neytenda, Gísli Tryggvason, sem var einn frummælenda benti samkundunni á að í stjórnarskránni er skýlaust kveðið á um rétt til viðurværis, ekki hugsanlegan rétt, ekki skilyrtan, heldur skilyrðislausan rétt manna til þess að lifa af og er það skylda ríkisins að framfylgja því. Þetta var fínt innlegg en þó var lítt haldið áfram með það, því miður. Þar sem þetta stendur í stjórnarskránni (svo skyldist mér amk.), eru þá ekki framin stjórnarskrárbrot á hverjum degi, ef marka má fátæktina hér á landi? Svo vitum við mæta vel að einhversstaðar í "kerfinu" er ekki sá vilji fyrir hendi til að hækka grunnframfærslumörkin, hvort sem það er gert lagalega eða hreinlega "bara" gert. Andlit fyrirtækjanna og fjármálafyrirtækjanna (ég vil þó meina að fjármagnsfyrirtækin eru ekki starfrækt á sömu forsendum og fyrirtæki sem höndlar með raunverulega vöru/þjónustu og þarf siðferðislega að taka mark á birgja sínum annars vegar og hins vegar viðskiptavinum sínum) var á fundinum, sumsé framkvæmdarstjóri Samtaka atvinnulífsins, hann Vilhjálmur Egilsson. Hann virðist haldinn þeirri firringu að ofurlaun séu ókei og að þau komi langt að utan úr heimi, svo að þau laun greiði íslenskur almenningur ekki. Þessi rök heyrir maður oft hjá mönnum sem benda álíka mikið og Vilhjálmur út í heim og segja að það tíðkist annarsstaðar og þar sem að hið íslenska viðskiptalíf sé nú orðið alþjóðlegt þá séu ofurlaunin réttlætanleg hér, líkt og þar. En samt er kreppa? Og íslenskur almenningur borgar brúsann. Sjá: fátæktin er HÉR, alíslensk! Firring maður minn, firring. Eða má kalla það hreina ímyndunarveiki þegar menn halda því fram að peningatilfærslur frá lægri (verr launuðum) stéttum til hærri (betur launaðra) stétta hafi ekki átt sér stað hérlendis, þ.e. íslenskir peningar frá og til. Íslendingar greiddu einstaka öðrum Íslendingum ofurlaunin! Hefði komið til þessarar kreppu ef t.d. 3-5 launatextar væru í samfélaginu? Og þessi helvítis launaleynd hefði ekki verið, svona til að breiða yfir og hylja hið sanna í málinu.

Hið átakanlega blasir við. Firring! Hún er fjarlægð á milli raunverulegra "tilvistarsjónarhóla" manna. Virkar ævinlega þannig að einhverjir (hópar) geta ekki skilið sjónarhóla (gildismat, viðhorf) hvors annars. ”Hlutverkaðir” menn hafa mistúlkað vald hlutverksins á kerfisbundinn hátt þannig að það er þeim eða (ótrúlega) fáum í vil og um leið glatað sjónum á grunninum: að hlutverk þeirra er þjónustustarf. Ef svo er ekki tilfellið, þ.e. að almenningur er enn í raun herrann sem þeir þjóna, því sveltur þá herrann? Málið er að viðhorf þeirra til hlutverksins tengist valdinu sem því fylgir: þeir eru í drottnunarhlutverki. Þetta hrjáir ekki bara toppana. Viðmótið hjá skattstofnunum landsins, eins og Tryggingarstofnunar, ber þess vitni. Almenningur er undir hælnum á þeim í einhverju ímynduðu stigveldi; maður er einhvern veginn alltaf litinn hornauga sem sekur væri þegar maður á í samskiptum við (æði) margar stofnanir (hlutverkaða menn þar).

Fjársterkir aðilar á hinum svokallaða frjálsa markaði (sem ævinlega gengur út á að leggja kvaðir á almenning í einu eða öðru formi, enda gengur þátttaka í hinum frjálsa markaði út á að öðlast drottnunarstöðu yfir honum, ná nokkurs konar einokun á honum, svona eins og Baugsveldið og gerði) sleppa framhjá niðurskurðarhnífnum en sjúkir, aldraðir, öryrkjar, atvinnulausir og fátækir missa útlimina einn af öðrum. Samt eru það hinir lægra settu sem gefa vinnu sína til hjálpar þeim sem hallar á, en ekki ríkið og kerfið. Þar er uppgjöf, málþóf og áfellingar manna í millum. Hengja á t.d. Geir H. fyrir það sem allir hinir tóku þátt í. Sektin liggur hjá fólkinu, ríkið ber ásakanirnar af sér og varpar sektinni milli hlutverka í kerfinu sem á endanum hafnar á fólkinu í formi skorts og álaga. Þar er hin raunverulega byrði, þar er ábyrgðin.

Ábyrgð er ekki án sektar, staðreynd sem kerfiskarlar og konur leyfist að leiða hjá sér, ef illa er að málum staðið. Raunveruleg ábyrgð er þar sem málið fellur niður, sívar út og slær frá sér af þeim þunga sem málið annars er (hver svo sem hún er). Verst er þegar hún sjokkerar, heggur í trjástofn tilfinninganna. Annars er varla hægt að tala um ábyrgð (frekar mætti kalla það einhverju léttvægara eins og umsjá, þar sem umsjá þarf ekki að fela í sér ábyrgðartilfinningu, t.d. í kæruleysislegri umsjá). Ábyrgð er mest sem tilfinning fyrir einhverju og firring er ástand tilfinningaskorts fyrir einhverju. Hlutverk valdhafa, eins og þau eru útfærð í dag, virðast vera sneydd tilfinningu. Kannski hefur það alltaf verið svoleiðis? Eða útfæra þeir bara hlutverk sín af einstöku æðruleysi? … málþóf…

Meistari Jesú bað Júdas að leyfa (að mig minnir) Maríu Magdalenu að þvo fætur sína upp úr dýrri olíu og ilmvatni. Júdas vildi selja vörurnar og gefa fátækum ágóðann. Jesú sagði að fátækt yrði alltaf til, en hann væri hér aðeins í stuttann tíma. Hvernig á að skilja þetta í samhengi við okkar alíslensku fátækt í dagsins í dag? Eigum við að halda áfram eins og blind værum og halda áfram að smyrja okkur inn í olíur og dýr ilmvötn eða eigum við að horfa til samfélagsins í heild og kalla fátækt náungans líka okkar fátækt? Og vel að merkja þá er kannski ekki efnislegi þátturinn hér sem skiptir mestu máli (þó það skipti vissulega miklu máli að borða og hafa húsaskjól), heldur þessi andlegi og meira varanlegi þáttur sem mun merkja íslenskt samfélag inn í framtíðina. Þetta afskiptaleysi náungans, þetta andvaraleysi þeirra sem ættu að vera að hugsa um hag allra, en ekki bara örfárra (sem í raun þurfa síst á athyglinni að halda), þessi ískalda einangrun eins og manni sé plantað afskornum í smápott og sagt að þetta þurfi að duga (þó þannig á mann kominn sé maður velvitandi að enga vökvun sé að fá og að þetta sé í raun móðgun við vitsmuni manns þar sem þetta þjónar engu lífi, frekar dauða), þetta tómlæti, merkingarleysi og vonleysi sem svo erfitt er að lækna og laga í manni. Þetta eru ör sem leggjast ekki bara á sálir manna, heldur eru þau framkvæmd og gerð sýnileg af mönnum þeim sem slík merki bera. Maður getur svo sem skilið að Jesú sjálfur, eingetinn sonur Guðs, meistari meistaranna hafi í alvöru haft bæði valdið og vitið til að leyfa Maríu fótaþvottinn og olíubaðið. Hans hlutverk hefur lýst mannkyni (og lýsir) lengi í gegnum tíðina. Hans hlutverk hefur algjörlega verið einstakt, þrátt fyrir að einhverjir kirkjunnar menn mígi siðferðislega á sig eða geti ekki sett sig í hlutverk Krists (vel að merkja: fáum hefur víst tekist það enn! Menn eru enn að bisa við að vera menn). En þeir sem sitja í valdastöðum og smyrja sig daglega eru alls engir Jesúsar og alls ekki í hlutverki jesú! Og einhvern veginn er þeirra ilm- og olíusmurning ekki sömu gerðar og þeirrar sem varðar Jesú fæturnar. Ólík lykt berst manni af þessum böðum. Það sem Jesú gerir göfugt, fær skítalykt í ”hlutverkasmurkerfinu”! Illan daun leggur frá þessum böðum, sem breytir því þó ekki að sumir baða sig enn og þykir fínt (menn löngu orðnir samdauna lyktinni). Á meðan ganga aðrir sveltir frá borði.

» 0 hafa sagt sína skoðun

21.10.2010 12:44:06 / birgirrafnfridriksson

Reynsla og reynsluleysi eða taugaveiklun

Það er mikil spenna í samfélaginu. Það er svo mikil spenna að menn kunna ekki lengur að taka skoðunum sem skoðunum og biðja þá viðkomandi manneskju sem slengdi henni fram að rökstyðja skoðunina. Nei, viðbrögð okkar eru ekki bara hörð, heldur árásargjörn og úthúðandi viðkomandi manneskju sem slíkri fyrir að hugsa upphátt. Ef maður er ekki til í karp og kappræðu - oftar en ekki einfaldlega vegna þess að margt annað tekur tíma manns- þá hefur það ekki uppá sig að leggja fram skoðanir. Fólk persónugerir þær, segir þig vera skoðun þín eða sett upp í jöfnu: "þú=skoðun".

Að vissu leyti er það réttlætanlegt. Maður gerir hluti, eða gerir þá ekki, vegna þess að maður hefur afstöðu til hlutanna. En þegar maður byrjar að fabúlera um skoðanir, leggur þær fram í formi máls eða listar, þá setur maður þær fram fyrir aðra að upplifa. Jafnvel til að geta speglað sjálfan sig í skoðuninni og velt fyrir sér á hvaða forsendum slík skoðun stendur. Menn benda á að orð eru særandi, orð séu sverð og að beiti fólk þeim sem sverðum sé öðrum bein hætta af. Já, já, það er alveg rétt líka. En sé viðkomandi beðin um að færa rök fyrir sínu máli í stað þess að mæta óhróðri og skítkasti til baka, fer umræðan upp í skot- og skítkastsgröfunum og oftar en ekki verður þá til samræða sem á sér ekki stað niðri í skotgröfunum.

Ef orð er athafnir, eru þær samt ekki athafnir á sama hátt þegar maður framkvæmir eitthvað. Að segjast ætla að slá einhvern er vitanlega ekki það sama og að slá raunverulega einhvern. Samt gerir hið uppspennta samfélag okkar þetta að einu og hinu sama. Það má ekki ræða allt, það má ekki láta skoðanir flakka, jafnvel þótt þær séu ekki sjónarhorn sem maður trúir á. Etv. vildi maður bara benda á annað sjónarhorn en var þegar til staðar í umræðunni, benda umræðendunum á að sjálf umræðan var orðin einstrengingsleg og þar með útilokandi vinkla sem menn höfðu ekki tekið með í reikninginn. Og svo vælum við yfir því að lýðurinn taki ekki virkari þátt í lýðræðissamfélaginu. Lýðræði er samræða, en ekki kappræða. Og hví má ekki leggja fram skoðanir inn í málefnin sem eru í almennri umræðu (því ekki ræður Jón og Gunna svo mikið um hvað birtist í fjölmiðlunum t.d.) án þess að eiga á hættu mannorðssjálfsvíg.

Það virðist vera almennt reynsluleysi í landanum af því að SAMræða sig. Menn persónugera skoðanir og stimpla (fordæma) því þann sem setur fram skoðunina. Það er eins og hann sé í augum þeirra sem svona sjá ímynd skoðunarinnar og því sjá menn rautt þegar viðkomandi sýnir sig næst. Tilhneigingar og hvatvísi stýrir umræðum, í stað þess að menn skoði hlutina í samhengi við röklegan grunn, í samhengi við þær forsendur sem að eru gefnar fyrir skoðuninni. Stundum erum við svo hvatvís að við leyfum ekki einu sinni rökstuðning, leyfum ekki manneskjunni að færa fram forsendurnar sínar.

Getum við talað um reynslu og reynsluleysi í þessu samhengi? Inn í því er auðvitað að menn hafa ekki alist upp við slíkt, þetta er ekki siður og ekki venja. Eða erum við að ræða um almenna taugaveiklun? Örvæntingin að missa kökusneiðina sína, missa af lestinni og veraldargæðunum er mikil. Við tölum um "Nýja Ísland" og setjum fram óskir um heiðarleika, ábyrgð, vináttu, lýðræði, gegnsæji ofl. ofl. en viljum ekki ræða það hvað þessi gildi í raun þýða, hvernig við ætlum að ná því fram, svo að það verði praktíserað og gert að raunveruleika okkar Íslendinga. Það er ekki það sama að hugsa hlutina, jafnvel hugsa falleg orð, og síðan hitt að gera þá. Að færa þá fram, vera þeir, er annað en að hugsa um þá. Og ef við ræðum okkur ekki saman í GALOPINNI umræðu, í SAMRÆÐU, verður lítið eða ekkert gert meðvitað og upplýst í málinu. Við höldum áfram að búa til "leyniklefa" hér og þar sem hinn svokallaði almenningur má ekki sjá og hnýsast í en bara fáir útvaldir og þar til gerðir valdhafar hafa aðgang að. Upplýsingaleyndin viðhelst. Í upplýsingasamfélagi er aðgangur að upplýsingum sammerkt því að hafa völd. Einangrun upplýsinga er einræðislegur gjörningur og viðheldur valdastrúktúrum sem gera um leið aðra menn undirokaða. Við, alemnningur, með því að samþykkja þetta innan stjórnsýslunnar t.d., veitum því fólki sem þar starfar (og er ráðið þar inn til að ÞJ'ONA - en ekki drottna yfir - almannahagsmunum) völdin yfir okkur. Jafnvel þótt að lýðræðishugsjónin sé sú að valdið sé dreift og að borgarar séu jafnir (þrátt fyrir að sumir þurfi að taka ákvarðanir þýðir það ekki þeir eigi að ákveða allt sjálfir. Ákvarðanir eru margar og misjafnar). Mann langar í lýðræðislegri ákvarðanatöku hér á Íslandi. En hún getur ekki átt sér stað ef menn leyfa ekki allar skoðanir, um leið og krafa er gerð á rökstuðning.

Samræður byggjast á skoðanaskiptum, en skoðanaskiptin byggjast á röklegum málflutningi og því að báðir aðiljar reyni að sjá fyrir sér þau "pros and cons" sem geta fylgt skoðununum. Þá fyrst á samræða sér stað.

» 0 hafa sagt sína skoðun

30.09.2010 22:32:58 / birgirrafnfridriksson

Meditation a la aðalnámskrá myndlistar á framhaldsskólastigi

Grunneiningar forma, eðli og forsenda myndbyggingar á
fleti, frumform, klassísk fegurðarlögmál, jafnvægi, spenna,
þungi, regla, hrynjandi, lína, lóðrétt, lárétt, skálína, útlína,
flötur, mynstur, stílfærsla, samhverfa, andstæður. Frádræg
litablöndun, gulur, magenta og cyan, viðlæg litablöndun,
rauður, grænn og blár, andstæðulitir, skyldir litir, heitir
litir, kaldir litir, mismunandi þungi lita, samspil lita og
forma, dökkir litir, ljósir litir, blöndun andstæðra lita,
brúnir tónar, sálræn áhrif lita, litir og tilfinningar, myndbygging,
myndmál, persónuleg afstaða. Áferð, viðkoma
hluta, gljái, málmkennd, hrjúfleiki, vefur, stökkleiki, mýkt,
grófleiki, fínleiki, rakadrægi, viðloðun. Forsendur kynningar,
aðferðir kynningar, áróður, auglýsingar, auglýsingasálfræði,
áhrifamáttur myndefnis, texti og mynd, myndlestur,
táknfræði, samsetning tákna, undirmeðvitund,
meginmerking, hliðarmerking, kynningarferli vöru í samfélaginu,
framboð og eftirspurn, sköpun eftirspurnar,
sköpun ímyndar vöru, tíska.

» 0 hafa sagt sína skoðun

27.09.2010 20:40:02 / birgirrafnfridriksson

Hugleiðing um :Einræður, samræður, umræður og kappræður - í ljósi pælingar um ”viðhorf”

Um hvað snýst heimspeki? Hún virðist snúast um tvennt: Annars vegar hina akademísku fræðslu (teoretísk nálgun/leið, þ.e. gróft sagt samanburður, greining og túlkun á kenningum manna í sögunni) en hin hliðin er samræðan (ætla má henni að vera praktísk ef hitt er þá fræðilegt). Mig langar að koma hér með einskonar sálfræðilega nálgun á heimspekina og tengja hana sjálfinu.

Öll upplifum við og það hefur verið til vandræða mjög lengi í hinum fræðilega heimi. Sjálfið virðist vera staður upplifunar! Sjálfið er ”ég að upplifa (e-ð)” (þ.e. að ég hef vitund um að vera að upplifa og það á ákveðin hátt). Sama hvernig ég reyni að hindra það að upplifa, tekst mér það ekki. Ég get í vissum háleituim andans tilfellum reynt að hugsa ekkert, loka mig hugleiðandi inn í hljóðlausri kompu. En þá heyri ég - mér til pirrings - í sjálfum mér anda og hjartað að slá (jafnvel suð í eyrum). Aftur á móti get ég undir öðrum kringumstæðum setið í bíl og verið á fleygiferð og útfært flóknar tæknilegar aðgerðir, en á sama tíma varla tekið eftir því vegna þess hversu djúpt ég var sokkinn í einhverja pælingu. Punkturinn er að í upplifuninni get ég ekki nema takmarkað hana að vissu leyti. Annars kemur hún næstum og svo að segja að sjálfu sér. Það er sköpunarmáttur (einhver kreatífur kraftur) sem lætur mig upplifa, sama hvort ég er fúll á móti og reyni ýmislegt til að upplifa ekki eða hvort ég "faðmi" upplifanirnar, hverja á fætur annarri eins og afdankaður hippi. Öfgarnar eru e.t.v. þessi kröftuga neitun og hin að taka bókstaflega öllu með (frosnu) brosi á vör. Það er þó líka um þriðju landamærin að ræða: afskipta- og sinnuleysið. Öll mærin benda til baka til sjálfsins sem upplifunarmiðju og reynslustaðar (til staðreyndar?).

Margt hefur verið sagt um sjálfið og ætla ég ekki út í þá sálma. Punktur minn er þó að í sjálfinu, í upplifuninni gerist ákveðin ”tvíbending” eða skírskotun í tvær áttir. Annars vegar vísar hún til þess sem okkur er tamt að kalla ”út” og á það sem við teljum oft valda upplifun okkar. T.d. segjum við ”karlinn vera leiðinlegann” (þótt maðurinn við hliðina hlæji sig máttlausann af brandara hans), ”þú reitir mig til reiði” (þrátt fyrir að viðkomandi sé hinn rólegasti og ekki æstur í það minnsta en ég hoppandi af bræði), o.fl. o.fl. Hinn vísirnn bendir (gefið að hið fyrra sé kallað út) ”inn”. Hann bendir á einhverjar huglægar (mental) og/eða andlegar víddir manns og gefur til kynna að aðstæður þar séu svona eins og þær eru í ljósi upplifunarinnar. Ef ég hefði ekki þennan reynslustað, sjálfið og upplifunina í og af sjálfinu, má alveg spyrja hvort við myndum upplifa nokkuð yfirleitt? Sjálfið virðist liggja mjög miðlægt í okkur mönnum (spurning hvort það liggi ekki líka miðlægt í dýrum, þótt sjálf dýrs sé ekki eins og manna. Sjálf manna gæti t.d. einkennst af því að geta tekið virka mótafstöðu gagnvart einhverri upplifun, svona eins og Libido pælingar Freuds og fleiri koma inná, byggða t.d. á röklegri afstöðu…). Þessa tvíbentu upplifun ætla ég mér hér að kalla ”viðhorf”; ”við” sem vísan í hinn almenna þátt þess að upplifa á ákveðin hátt og ”horf” vegna eðlis sjálfsins að setja allt í eitthvert horf.

”Að setja í horf”, að finna röð og reglu og kerfi og flokkun o.s.frv., virðist vera sjálfinu áskapað. Eða kannski réttara sagt að sjálfið hefur innbyggðann sköpunarmátt (creativity). Ímyndunarafl, sem menn hafa lengi vel talað um sem sjálfstæða einingu, gæti allt eins verið hluti af sköpunarkrafti sjálfsins, enda hefur ímyndunaraflið mótandi áhrif á sjálfið sem upplifunarstað (að ímynda sér eitthvað er að færa það nær sér og sjálfinu þannig að upplifunin af því verður "næsta" raunveruleg. Skilningur þaðan byggist ekki síst á tilfinningunum sem vakna í þessum ímyndunum.). Þetta blessaða ég, sem við öll erum og finnum samt aldrei sem slíkt, tekur afstöður til þess sem upplifað er, nema að ”ég” sé sjálfur staðurinn sem upplifaður er hverju sinni (mætti segja að upplifun á sjálfum mér er þá formræn upplifun). Ef við ímyndum okkur að ég=sjálfið sjálft (sem staður upplifunnar) þá getur þessi staður ekki gert að því að skapa mér reynslu, gefið að sjálfið hafi sköpunarmátt. Ein rök fyrir því að ég=sjálf er að get verið fúll á móti og lagt mig í líma við að taka á móti sem minnstu. Þ.e. að vera sem minnst móttækilegur, m.ö.o. verið minni eigin upplifun afmarkandi og takmarkmandi. Það liggur við að kalla þetta einskonar sjálfsuppreisn, en gott og vel. Punkturinn sem ég vil undirstrika hér er að í upplifuninni er ég aldrei óvirkur eða hreint passífur. Margir eru þeir textar sem lesa má um sköpun og viðmót sem sýna fram á niðurstöður mælinga um viðmót nemenda í kennslustofunni og hvernig megi ”opna” þá og þar með virkja þá til sjálfstæðra vinnubragða og frumkvæðis. Að vera passífur (versus virkur hér) er í raun að vilja ekki taka virkan þátt, vilja ekki gefa sig að málefninu einhverra hluta vegna (en - vel að merkja - samt mun eitthvað síast inn). En það vantar það sem menn vilja á hræðilega fræðilegu máli kalla ”aha!” (Eureka!) upplifunina, hverri iðulega fylgir mikil ánægja og vellíðan (sjálfsstyrking?), þegar maður er "passífur". Það mætti ætla að passífur þýði í raun sinnuleysi (áhugaleysi) og þá ástríðuleysi, sem er ástand sem hvorki einkennir þann áhugasama né þann sem kröftulega neitar þátttöku (rebelinn). Sinnulaus maður rekst ítrekað á einhver landamæri sjálfsins sem skapandi fyribæris. Við gefum okkur að sjálfið sé upplifunarskapandi í sér, aldrei óvirkt og við alltaf meðvirk, sama hvort við erum fúl á móti, sinnulaus eða áhugasöm. Og eins og allt sem lifandi skapnaður er þarf að rækta þetta svæði sem sjálfið er, ef það á ekki að skreppa saman og visna að einhverju leyti eða á margan hátt. Eða vaxa eins og villtur gróður í allar mögulegar áttir og gáttir.

Þá hef ég romsað smá forsendum upp úr mér. Hvað er þá heimspeki í þessu ljósi (þessi praktíska leið samræðuleið, eða vilji til samræðu)? Um hvað snýst hún? Hún snýst um þessi sjálf, en enn þá nærtækara er að segja hana einblína á viðhorf! Hvað er hægt að segja nánar um viðhorf? Viðhorf er einstaklingsbundin forsenda fyrir það hvernig maður lítur á hluti. Einskonar viðmót mitt gagnvart mínum eigin upplifunum af mér í heiminum og heiminum í mér. Viðhorf virðist vera sá virki hluti hugans sem mótar skoðanir mínar á upplifunum, því alltaf er ég svo að segja ”viðhorfandi” - setjandi hluti og málefni í ákveðin horf. "Að líta á hluti", að meta hluti, mál, menn, aðstæður, kringumstæður etc. er ekki alltaf meðvituð framkvæmd, hvað þá þegar ég skyndilega stend mig að því að segja við sjálfan mig: ”mér finnist þetta bara vera svona eða hinseginn”. Oftast nær er hægt að sjá hlutina í öðru ljósi og frá annarri hlið en þeirri sem ég hef. Hlutir, mál, upplifanir etc. eru ekki einhlít. Segjum að í viðmótinu mótist upplifunin fyrir sakir ástands viðhorfsins. Viðmótið, þessi móttaka gagnvart upplifun, gefur frá sér tilheyrandi tón. En svo kveður aftur og við dýpri tón "undir niðri", þ.e. bergmálar viðmótið. Þetta bergmál dregur upp ekki bara tilvist viðhorfsins heldur - þegar sú vitneskja er orðin manni töm - segir til um hvernig það er stillt hverju sinni. Viðmótinu er áskapað að móta einhverskonar skoðun, þar sem í raun mætti ætla að sú framkvæmd sem leiðir til þeirrar ”niðurstöðu” (dóms, athugunar sem er tímabundin eða ótímabundin/final) sé sjaldnast meðvituð rökfærsla. Enda koma margir aðrir þættir inn í viðhorfið s.s. tilfinningar, dagsformið, hvatir og hneigðir, uppeldi, siðferði þess samfélags sem einstaklingurinn kemur úr, staðarhættir (umhverfi,kringumstæður) og menntun og örugglega eitthvað sem ég er að gleyma. Skoðunin, þessi viðmótsþykki tónn, bendir til baka á viðhorfið sem mótandi kennara og leiðbeinanda hennar.

Það má deila um hvort heimspeki sé í grunninn einstaklingsbundin eða hvort það sé mögulegt að gera hana að almennri grein (eða fagi). Menn hafa aldrei verið sammála um eðli fílósófíunnar og varðar það bæði hvað viska er og hvernig leiðin að henni er (aðferðafræðilegur ágreiningur). Hvað þá hvernig eigi að kenna hana (kannski er það þess vegna sem að menn fóru út í að kenna kenningar í skólum … einhversstaðar á leiðinni hættu skólarnir að gefa nemum rúm og tíma til að ”internalisera” efnið, að upplifa það problem sem er til umræðu, þótt upphaflega hafi skólinn einmitt verið búin til sem einskonar frí frá vinnutíma, sbr. gríska þýðing orðsins skóli). Það er langsótt að kenna visku. Bara sú staðreynd að maður kennir öðrum ekki neitt beint, heldur leiðir honum fyrir sjónir og vonast til að viðkomandi haldi sig við efnið (hvert sem það svo sem er), gerir alla viskuræktun vandasama. Svo er það líka spurning um einstaklingsviljann, hvort viðkomandi ætli sér einhverja sérstaka (visku) leið í lífinu. Það er eins með stór og opin hugtök eins og viska, sannleikur, fegurð, rökvísi o.s.frv. að þau eru upplifuð af einstaklingum og ekki sem þau sjálf, þ.e. viskan sem slík, sannleikurinn sem slíkur, fegurðin sem slík o.s.frv. Inn á milli greinir maður þó að vitur hegðun fór fram eða vitur orð hafa fallið. Sannleikskornin margræddu. Stundum að eitthvað einlægt og ekta (t.d. ein útgáfa af sannleik) kemur fram, fegurð í fólki/hlutum/landslagi/orðum (etc) og röklegt samhengi eða tal manns eða manna. Hvernig maður skynjar eða nemur þessi fyrirbæri fer eftir viðhorfi hans og þá hvort hann sé meðvitaður um að hafa slík.Öll virðumst við samt hafa slíkt að bera, bera ábyrgð á og oft að berjast við.

Ég vil lýsa því hvað samræða (dialog) tveggja (þó maður geti vissulega átt í samræðum við sjálfan sig) eða fleiri er á eftirfarandi hátt: komið er saman. Lagt er fræ (málefni) á milli manna. Um þetta fræ munu menn tala, greina, ímynda sér og pæla í á þann lifandi veg sem sýnir sig. Fræið er ekki persóna og enginn þarf því að taka umræðunni persónulega, fara í vörn eða finnast að sér vegið. Um leið og menn ræða fræið virkar það sem vökvun á það. Enda er það vökvað og framræktað með skoðunum, ímyndunarafli, snyrt til af röklegri gagnrýni, ályktunum, yfirfærslum á aðrar greinar lífsins, hliðstæðum, líkingum og öðru. Úr fræinu mun vaxa og mótast sem um lifandi plöntu væri að ræða; greinar sem voru manni óljósar eða sem afskaplega fjarlægur möguleiki færist þar með nær manni í samhengi málefnisins. Saman segir hver sitt og menn leggja opinskátt af mörkunum til að móta vöxt plöntunnar. Á meðan samræðunni stendur spegla menn viðhorf sín í plöntunni, vega og meta og mæla. Þessi speglun er notkun manns á ímyndunaraflinu þannig að maður sjái samræðuna frá annarra sjónarhólum og losi þar með sjálfan sig undan álfaböndum eigin sjonarhóls. Þegar samræðunni líkur mun hver taka sína ímynd með sér af málefninu og viðhorfið hefur þroskast í einhverja átt, þó það væri ekki nema til að sýna manni að ”ég” er ekki nauðsynlega það ákveðna viðhorf sem maður var áður en samræðan hófst. Samræðan tekur menn yfirleitt upp af því lága plani smekksins þar sem maður afgreiðir málefni með flokkuninni ”gott-slæmt, rétt-rangt, svart-hvítt”. Í samræðunni hafa menn þegar lagt til hliðar eða komist upp úr eigin horfi, til að horfa á sitt viðhorf upp á nýjan leik, jafnvel taka aðra afstöðu, velja sér annað viðhorf (sem krefst sannfæringar, en alvöru sannfæring virðist þó ekki henda mann upp á hvern dag). Markmiðið er þá kannski skilningur á sínu eigin viðhorfi með speglun í málefni sem maður þarf að nálgast ”upphafinn” úr rétt-rangt skotgröfunum. Annar punktur er sá að málefnið mótast og þróast á milli manna á almennan hátt (í almennu rými, sbr. orðið interesse eða millivera) í (ímyndunaraflskenndum-)krafti þeirra sem móta málefnið - í sameiningu. Viðhorf, þegar þau eru tjáð, bana sér leið út og inn í þetta sameiginlega rými sem skoðun, verk, hegðun, tjáning eða framkvæmd. Það á líka við um þegar maður gengur fúll á svipinn niður Laugarveginn eða lagar til í óreiðunni heima hjá sér.

Kappræðan er hið undarlegasta fyrirbæri. Hver er tilgangur hennar eiginlega? Hún er að minnsta kosti ekki lýðræði, þar sem hver sá sem í tekur þátt í kappinu hefur svo að segja sinn sannleik (með sannleikann í vasanum) og ”hinn/hinir” hafa ekki þann sannleik. Ræðumennskan hér snýst að vissu leyti um að kaffæra mótaðilann og ræðu hans, en meginmarkmiðið virðist vera einhvernveginn ”endanlegt”: að bera sigur úr bítum í þessari keppni (og þar með vera sigurvegari – hér og nú). Hvað gerist að keppninni lokinni? Ný keppni? Nýr sigur? Og er það það sem gerir menn að sigurvegurum? Ef það er hægt að líta á það þannig - að einhverju leyti- þá er það ekki að öllu leyti. Spurningin er þá e.t.v. hversu eftirsóknarverðir svona sigrar eru og hvað maður fær eiginlega úr bítum. Hvað varðar hið tvíbenta viðhorf þá er kappræðumaðurinn lokaður á hinn innri veg. Hann sér því öðrum ýmislegt til foráttu en ekki sjálfum sér. Kappið varðar einhvern veginn bara eina leið, bara einn veg og vill því ekki hlusta á fleiri leiðir (útiolkar möguleika, þ.e. mögulegar hugmyndir). Hann er því predikari og slakur hlustandi, hvað aðrar manneskjur áhrærir. En góður að sjá út hvað skiptir hann máli og hvað ekki. Svona eins og idealistinn sem sér flest í svart-hvítu, allt eftir hvaða ideal klæðir hann. Hitt er svo að ákveðni hans er heillandi og þeir sem eru óákveðnir og hvers vilji er fyrir þeim sjálfum þokukenndur og óljós (jafnvel óþægilega óljós) þá virkar kappræðandinn sem fín (útgöngu-)leið. Hann kemur fram sem leiðtogi, ljós í myrkri, en um leið er hann í sér einræðisherrann. Svo ég hef mínar efasemdir gagnvart kappræðuforminu, ræðuformi sem étur sjálft sig þannig að ekkert vex á milli manna annað en hyldjúp gjá eða flokkasöfnun leiðtogatamdra manna. Dæmi um hyldýpið er blessaður þingheimur í praksís og flokkasöfnunin hinna leiðitömdu... tja, ætli hana sé ekki að finna þar líka. Sem er því miður þvert á það sem maður vildi eiginlega að færi þarna fram. Og sérstaklega virðist þingheimur ekki geta skipt um viðhorf. „I wonder why…“

Einræðuformið (monolog) er að mínu viti hægt að skilja sem "minn innri díalóg við sjálfan mig“, þá sem einhverskonar „refleksion“ eða pælingu. Ég er jú ekki einn, ég er a.m.k. tveir, annars gæti ég ekki speglað mig og hugsað um mig. Önnur leið sem mér dettur hér til hugar sem leið að nálgast einræðuformið er (einhverskonar) predikunin. Þetta kennsluform hefur lengi viðgengst í skólum eins og við vitum, ekki síst í háskólum. En þetta er þó allt að breytast, en því miður afar rólega (snigilhægt að mínu mati). Ég hugsa til þessa náms sem ég er nú í með öllum þessum fínu (einræðu) textum (ég er í kennararéttindanámi), sem mikið er af svo að lítill tími gefst til að mynda samræður með samnemendum mínum. Ég sakna þess fyrir mitt leiti. E.t.v. er til þriðja leið að skilja einræðuna. Hún er sú er maður segir frá athugunum sínum og skoðunum og fær svigrúm til þess. Fyrir þann sem fær að tjá sig svoleiðis í viðurvist annarra getur það þýtt að hann hugsi betur um hvað hann er að segja og hvernig hann tjáir það. T.d. hvað varðar að halda athygli áheyrenda sinna (sem sögumaður t.d. eða fyrirlesari). Einræðan, sem hefur einhvern veginn fengið á sig neikvæðan stimpil, er á þann hátt þvert á það að vera eitthvað neikvætt, heldur gæti verið hluti þess að fá rými til að tjá sig fyrir aðra - vera "einrúmur" en samt með og fyrir aðra. Aftur kemur að viðhorfi manns sjálfs til þess að fara með einræðu. Fremur maður einsræður eins og um glæpi væri að ræða og ætti svo að fá samviskubit?

Umræður er enn eitt formið (fer ekki inná það nánar hér). Umræður eru í mínum huga eins og misstórar sögur. Það felst mikið vald í því að ráða hvaða "ræður" komast í almenna umferð. Umræðurnar taka sjaldnast samræðuform. Þó finnst mér Egill Helga vera að leggja sitt af mörkunum þar og reyna að mynda "hliðar mála" en ekki mynda "skotgrafirnar".

Hin heimspekilega leið felst vafalítið í því að skoða viðhorf, með virkri sýn á eigin sjálf og heimsmynd manns (er viðhorfið ekki einskonar sannfærandi heimsmyndarsýn, sem felur í sér horfurnar). Heimspekingurinn getur lagt eitt eða annað í fókus, alveg eins og hver annar. En heimspekingurinn vinnur með þessi andlegu formerki skilnings manna, sem í einu orði mætti kalla viðhorf. Skoðun byggir á forsendum, forsendurnar byggja á reynslu og skilningi. Það eru hin eiginlegu rök manns fyrir skoðuninni (í stað þeirra pínlegu raka sem koma eftirá í vanstilltum orðum manns). Forsenduleg reynslubygging skilningsins, er e.t.v. sú heimsmynd sem liggur djúpt og e.t.v. í iðrum manns. A.m.k. hef ég ekki hitt einn einasta mann sem skilur allann heiminn (sér alla heimsmynd sína) í einum og sama skilningnum. Skilningur okkar af eigin heimsmynd er brotakenndur og við kunnum illa að tengja á milli brotanna.

Ef heimspekingurinn ætlar svo að praktísera heimspeki verður að hann demba sér út í og búa til samræðuramma. "Samræðurammi" er sá vettvangur þar sem er lagt upp með eitthvað ákveðið strax í upphafi. Þ.e. að skoða eithvert hugtak eða eiginleika eða eðli einhvers eða jafnvel "Hvað er eðli?". Heimspekingurinn (sem þarf ekkert endilega að vera þessi náungi með B.A./master eða doktorsgráðu) þarf engu að síður að koma umræðunni sem fyrst upp úr "rétt/rangt (gott/slæmt) farveginum" og er það fyrsti máttarstólpi samræðurammans. Það felur m.a. í sér að leggja til hliðar persónulegar dylgjur og ásakanir, gefa ímyndunaraflinu frjálsari taum í forsenduskoðuninni, því hér er verið að mennta sýn manna og viðhorf þeirra (að ógleymdu viðhorfi þeirra til sjálfs sín). Önnur súla samræðurammans er spurningin um samræmi og samhengi. Þ.e. að beina sýnum manna að málefninu og því samhengi sem það sést í, en ekki burt frá því, eins og mönnum jafnan hættir til (af hverju er ræðum þingmanna ekki varpað á skjá þannig að allir geti lesið og fylgst með? Menn missa þar sjónar af málefnum í tittlingaskítkasti og smástelpukítingum). Hugsun manna sem ekki hafa þjálfað hana í þessu tengir allskonar hluti við allskonar málefni í formi minninga, frásagnir annarra, tilvitnana, reynslu o.s.frv. Þeim hugsunum hættir til að opna hugar/hugsunarleiðir eitthvert annað og burt frá málefninu sem upp er lagt með. Þriðji stólpi samræðunnar er þýðing rökrænnar hugsunar versus hugsunar sem tengja má við ímyndunarafl og fantasíu. Þetta varðar samsvörun sköpunar og þarfar þeirrar sem upp kemur í samræðunum, þ.e. þess sem gerir einmitt samræðuformið lifandi og dýnamískt. Þessar tvær leiðir hugsunar (rökræn og fantasía) tengjast sköpuninni á þann hátt að skilningur verður fyrir því að upp sé komin þörf á því í samræðunni/umræðunni að opna (benda á nýja vínkla, aðrar sýnir, önnur sjónarhorn, aðrar merkingar og þýðingar, önnur dæmi etc.) eða þörf sé á að fókusera "inná eitthvað og skoða nánar". Þá sem undirmarkmið þess sem lagt var af stað með í upphafi; þ.e. vakta þarf muninn aðalmarkmiði og undirmarkmiði eða köflum í þeirri "bók" sem aðalmarkmiðið er. Vonir standa til að rýnin sé til gagns og að skynjunin miði á skilning, þar sem vit er í tilfinningunum og tilfinningar í vitinu.

M.ö.o. snýst verkefni heimspekingsins í praksís að leggja rækt við hugsun með það að markmiði að gera hana "skýra". Vandinn sem felst í þessu er að "skýrleiki" virkar fyrst sem skýrleiki þegar margt hefur verið hugsað og upplifað (integrerað eða "gjort inderligt"), því þá skapast samhengislegar tengingar sem skýra betur viðhorfin til hluta (manna, málefna, etc). Þessar tengingar er svo vitað sé ekki hægt að gera með páfagaukslærdómi einum saman. Tenging milli hliða viðhorfs/viðhorfa minna, svo að ég skilji tenginguna, á sér ekki almennilega stað fyrr en ég-ið (einstaklingurinn) hefur tilfinningalegan skilning á "endum" þess sem tengingin (sambandið) er. Undir "tilfinningalegan skilning" fellur m.a. það að "endarnir" hafi einhverja merkingu/þýðingu/gildi fyrir mann. Þeir þýða eitthvað fyrir mann, þeir eru einhvers virði, þeir tákna eitthvað fyrir manni og þegar maður skynjar þá vaknar vitundin um gildið og litar upplifun mína.

Í fyrstu er að læra að sjá að um tengingu er að ræða (grunnskilningur, grunnelement skilnings er að "ekkert eitt er að skilja", þ.e. að skilja er tenging einhvers tvenns og liggur skilningurinn í og á tengingunni sjálfri". Í annan stað að sjá það aftur og aftur, þ.e. endurtekið. Í þriðja stað þá mun mótast viðhorf til tengingarinnar fyrir sakir síendurtekningarinnar, sem gerir einhverja hugmynd um tengsl að raunverulega nærverandi tengslum sem skynja má, t.d. og oft vía skynfæri (s.s. hatur í augum). Í fjórða stað mun tengingin þannig verða eitthvað táknrænt fyrir mér og skipta máli, enda raunveruleg. Í fimmta stað mun skoðun myndast um þessa tengingu (þýðingu hennar fyrir mig og aðra, gildi hennar fyrir mig og aðra etc) og festa sig í sessi og ætla sér stað í viðhorfi mínu. Í sjötta stað mun ég rekast á það að of fastmótuð skoðun (skoðun sem síast hefur inn í viðhorf mitt og ætlað sér grunnþættandi hlutverk) gerir "ég-ið" að þræli sínum og mun ég finna að (tilfinningalega/félagslega/geðrænt...) það mun hamla mér ef ég geri ekki eitthvað í málinu. Í sjöunda stað mun þess mun ég nota þessa skoðun sem viðhorf mitt, stundum sem sannleiksleitandi en stundum sem predikari.

Verst er fyrir hvers kyns samræðu ef ég gleymi því að viðhorf mitt er ekki óbreytanlegt/óbrigðult og ef ég tel mig hafa fundið endanlegan sannleik með þeim hætti sem viðhorf mitt er stillt með. Þ.e. að telja mér sjálfum trú um að engan nýjan flöt sé að finna á viðhorfi mínu né að það endurspegli einhverkonar vilja eða tilfinningalega hlið hjá sjálfum mér.

Sagt er að engin stöðnun sé til í andlegu lífi. Spyrja mætti því hvaða tilhneiging það sé hjá mönnum að velja það markvisst að staðna?

» 0 hafa sagt sína skoðun

30.07.2010 03:49:21 / birgirrafnfridriksson

Ljóð úr anda Rufus W. og Radiohead

Hefurðu spáð í

að tónlist er ekki fyrir eyru

að myndlist er ekki fyrir augu

að ljóðlist er ekki fyrir merkingu

að dans eru ekki fyrir vöðva

að matur er ekki fyrir bragðlauka

Ég er það sem ég nem.

En samt er ég enginn námsmaður.

Ég er einfaldlega og flókið - numinn.

III

Ég sé og heyri hæfileika og heillast um leið og ég efast. Má heillast? Er ég þá heill, svona alnuminn af einhverju öðru? Lag fyllir tómið á milli himins og jarðar. Ég finn stigann myndast í mér; stigann sem hækkar og stækkar og býður mér ókeypis far upp í skýin. Og engin söluræða. Svo áreynslulaust þýt ég af stað velminnugur um að fyrr í dag var ég ekki gatslitinna skósóla minna virði. En nú drekk ég með skýjunum, skála í te og snittum, sitjandi í sætinu sem sýnir mér löndin handan sjóndeildarhringsins. Hér er útsýnið ekki verðmerkt eftir fermetrum. Rufus syngur áreynslulaust „Cigarettes and Chocolate Milk“ í gegnum netið og ég fangaði mig í netinu. Syngur ekkert sérstaklega til mín. Syngur alveg sérstaklega til Mín. Veislan er til heiðurs mér og ég bauð mér sjálfur að sitja himinnhátt í útsýnisveislu og við gnægtarborð hæfileikanna. Ég sé og ég heyri. Ég held að það séu ekki hæfileikarnir sem ég heillast að. Það er frekar það sem þeir miðla eða ná að miðla til mín. Flugið og ferðin eða hin fljúgandi för. Himnaförin, og ég er með sjálfum mér þar.

Hver er ekki ringlaður eftir flugfarir? Var maður annars skapaður til að fljúga?

Ég þarf minna súrefni en ég er vanur.

Með fæturna í miðjum jarðkjarnanum en höfuðið í fjarlægri stjörnuþoku. Er ég þá upphafinn? Annaðhvort er ég að horfa á tærnar á mér eða er tærnar sem horfa á höfuðið á mér. Hvort sem er er fallegt núna, svona nýkominn úr flugferð. Ég er fullur af háu lofti sem ég dró með mér til baka niður í svo mikið meiri andþyngsl. Bara að ég gæti átt þessar flugferðir örlítið lengur. En þær fjara út með hverjum andardrættinum út. Þynnast út og hverfa er ég dreg andann inn. Ég er lentur og kominn á annan skýnakinn stað. Staðsettur og staðfestur. Ég reyni af veiku minni og mætti að muna upphefðina, flugið og hvernig háa loftið lék um mig uppi, útsýnið yfir í löndin handan við sjóndeildarhringinn. Og fullvissuna um sjálfan Mig – verandi hávaxinn.

Eitt kvöld þegar gleðin tók völdin

og fegurðin skóp í mér stað.

Yfir brúnna, fuglana, skýin og trúnna

en núna ekki vitandi

hvað

» 0 hafa sagt sína skoðun

Síður: 1 2

Heimsóknir

Í dag: 1 Alls: 3856

Eldra blogg

Aðalvalmynd

Heimsóknir

Í dag: 1 Alls: 3856

Klukkan

Um karlinn

Birgir Rafn Friðriksson er 37 ára gamalt ljón í veginum í þriggja stafa kg-flokknum. Sumsé í lávarðadeildinni. Þremur mannkyns afkvæmum hefur hann átt hlutdeild í að koma til lífs og nokkrum málverkum. Það er honum einna helst til afreka. Málverkin hans hafa þó ekki náð sama lífsgæðaflokki og börnin (þ.e. að geta frumubreyst). Þetta olli honum heilabrotum svo hann synti blótandi á sel til Danmerkur til þess að læra hugsa á dönsku. Þar brotnaði heilinn og er hann að púsla hann upp á nýtt úr brotunum. Eftir hálfs áratugs langa og ægidanska útlegð pakkaði lífsförunautur Birgis honum niður, ásamt flestum börnunum og plantaði þeim í heimabæ sínum. Tálbeitan var máltækið kunna: Fljótt skjótast rætur í Garðabæ - einnig á krepputíma. Og búa þau þar hamingjusöm. Amen!

Um listina

Hringur frásagnar

MILLIVERAN

eða interesse

Hvað viltu fá út úr myndinni?

Kvennvera og karlvera og ofríki þeirra

Háhýsin gera himininn fjarlægari

Að klífa fjöll. En við krefjumst útskýringa.

Hálfsagan Stone

1 eða 0,5

Að þegja og þegja er eins og jón og séra jón

Hraðspurning

Hlauptu Skógur, hlauptu!

Mono lógos manía

Sekt í hlutverki

Reynsla og reynsluleysi eða taugaveiklun

Meditation a la aðalnámskrá myndlistar á framhaldsskólastigi

Hugleiðing um :Einræður, samræður, umræður og kappræður - í ljósi pælingar um ”viðhorf”

Ljóð úr anda Rufus W. og Radiohead